2-Нөвәтлик «уйғур мутәпәккурлирини хатириләш илмий муһакимә йиғини» истанбулда ахирлашти

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2017-05-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2-Нөвәтлик «уйғур мутәпәккурлирини хатириләш илмий муһакимә йиғини» сөзгә чиққанлар. Ана тил паалийәтчиси абдувәли аюп (солдин иккинчи). 2017-Йили 6-май, истанбул.
2-Нөвәтлик «уйғур мутәпәккурлирини хатириләш илмий муһакимә йиғини» сөзгә чиққанлар. Ана тил паалийәтчиси абдувәли аюп (солдин иккинчи). 2017-Йили 6-май, истанбул.
RFA/Erkin Tarim

Истанбулдики уйғур академийәси 5-айниң 6-күни чүштин кейин, истанбул фатиһ султан мәһмәт вәқпи университетиниң топқапи мәвливиханисиниң залида 2-нөвәтлик «уйғур мутәпәккурлирини хатириләш илмий муһакимә йиғини» өткүзди.

Бу йиғин уйғур йеқинқи заман тарихида өткән молла муса сайрами (1917-1836), һүсәйинхан тәҗәлли (1927-1848), қутлуқ шәвқи (1937-1876) вә абдуқадир дамолла (1924-1862) қатарлиқ мәшһур намайәндиләргә беғишланди.

Йиғинға мустәқил тәтқиқатчи абдувәли аюп риясәтчилик қилди. «Истиқлал марши» оқулғандин кейин, уйғур академийәси рәиси абдулһәмит қарахан әпәнди ечилиш нутқи сөзләп, алди билән уйғур дияриниң ичи-сиртидики барлиқ уйғурларниң доппа байримини тәбриклиди. Арқидин, у бу қетимқи йиғинда хатирилимәкчи болған уйғур мутәпәккурлирини тилға елип, уларниң өз дәвридә миллитиниң роһи һөрлүки үчүн тиришип хизмәт қилғанлиқини, һазирқи уйғур зиялийлириниңму дәвримиздә үстигә чүшкән мәсулийәтни ада қилиши керәкликини тәкитлиди.

Мәзкур йиғинни уюштурған уйғур академийәси рәиси абдулһәмит қарахан әпәнди зияритимизни қобул қилип, йиғинда берилгән доклатлар тоғрисида мәлумат берип мундақ деди: «шиветсийәдин уйғур зиялийси абдушүкүр муһәммәт уйғур доппа байримиға атап ‹уйғур баш кийим мәдәнийитидә доппа' темисида бир парчә мақалә тәйярлап, маңа әвәткән иди. Мән у доклатни сундум. Интайин әтраплиқ тәйярланған бу доклатта уйғур доппа мәдәнийити һәққидә тәпсилий мәлуматлар берилгән болуп, доклаттин кейин көпчилик һәрхил соалларни сорап, қизғин бәс-муназирә қилишти.»

У, доппа һәққидики доклат ахирлашқандин кейин, әсли темиға өткәнликини, 4 мутәхәссисниң 4 уйғур мутәпәккури тоғрисида мәлумат бәргәнликини баян қилип мунуларни деди: «тунҗи болуп, бәйкәнт университети түрк тили вә әдәбияти бөлүми оқутқучиси доктор мәғпирәт камал ханим «қутлуқ шәвқи вә униң паалийәтлири» темисида тәйярлиған доклатини сунди. Мәғпирәт ханим илмий доклатида бир кишиниң мутәпәккур болуши үчүн аилә, дәвр тәқәззаси вә бу һәқтә кишиниң иҗтимаий мәсилиләр һәққидә издинишиниң муһим рол ойнайдиғанлиқини, қутлуқ шәвқи өз дәвридә оттура асия вә ислам дунясидики кризис вә бу кризистин қутулуш үчүн баш көтүргән җәдитчилик һәрикитиниң тәсиригә учриғанлиқини вә униң, нәшриятчилиқ хизмити билән шуғулланғанлиқини баян қилди. Униң 1920-йили язған ‹ойған вә инқилаб әшарлири' вә 1924-йили язған ‹асарәт вә залаләткә от яқ' намлиқ шеирлар топлими билән тарихи әсәрлиридин ‹вақәий кашғәр' намлиқ әсириниңму барлиқини баян қилди».

Абдулһәмит әпәнди тарихта өткән мәзкур уйғур мутәпәккурлириниң уйғур миллий кимлики вә мәдәнийитиниң раваҗлинишиға қошқан төһписигә юқири баһа бәрди.

2-Нөвәтлик «уйғур мутәпәккурлирини хатириләш илмий муһакимә йиғини»да истанбул университети һазирқи заман түрк тиллири вә әдәбиятлири бөлүми оқутқучиси доктор раһилә қәшқири «һүсәйинхан тәҗәллиниң һаят һекайиси вә илмий әмгәклири» темисида доклат бәрди. У һүсәйинхан тәҗәлли һәққидә тохтилип, униң атақлиқ шаир, даңлиқ тевип вә химийәчи болупла қалмай, бәлки пишқан маарипчи икәнликини оттуриға қойди. У, һүсәйинхан тәҗәлли нурғун кесәлләрни давалап сақайтқан, чаңқиған дилларни йорутқан киши болған болсиму, әмма униң намәрд вә хаинларниң сәвәбидин көп күлпәтлик күнләрни кәчүргәнликини баян қилди.

Үчинчи болуп, мустәқил тәтқиқатчи абдувәли аюп «бүгүнки оқурмән вә тарихи һәмиди» темисида доклат сунди.

Әң ахирқи доклатта, әдирнә тракя университети тарих бөлүминиң доктор оқуғучиси өмәрҗан җамал «абдуқадир дамоллам вә униң ислаһатлири» темисида доклат берип, абдуқадир дамолламниң күрәшлири вә идийәси тоғрисида тохталди.
Бу йиғинға қатнашқан истанбулда яшайдиған уйғур зиялийси батур қараханли әпәнди йиғинниң мувәппәқийәтлик өткәнликини баян қилди.

Батур қараханли әпәнди, бу қетим хатириләнгән 4 муһим шәхс яшиған дәврдики уйғурларниң вәзийити билән һазирқи вәзийәтниң охшап кетидиғанлиқини, бу җәһәттин елип ейтқандиму паалийәтниң зор әһмийәткә игә икәнликини баян қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт