Яш иҗадкарлар қазақистан уйғур әдәбиятини давамлаштуруватамду?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-10-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур тили вә әдәбияти муәллимлириниң 2-районлуқ илмий муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2014-Йили 26-апрел, алмата.
Уйғур тили вә әдәбияти муәллимлириниң 2-районлуқ илмий муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2014-Йили 26-апрел, алмата.
RFA/Oyghan

Қазақистан уйғур әдәбиятиниң тәрәққият тарихи өткән әсирниң 20-йиллиридики совет уйғур әдәбиятиниң туғулуш дәвридин башлиниду. Бу дәврдә яшиған нәзәрғожа абдусәмәт оғли, абдулһәй муһәммәди, өмәр муһәммәди, нур исраилоф, турди һәсән қатарлиқ шаир вә язғучилар совет уйғур әдәбиятиниң шеирийәт вә проза саһәлиридики тунҗи намайәндиләр болуп оттуриға чиқти. Шу дәврләрдики совет уйғур әдәбияти, җүмлидин қазақистан уйғур әдәбияти өзиниң тәрәққият йолида бир нәччә басқучларни бесип өтти шундақла көплигән сиясий, иҗтимаий, мәдәний вә тарихий җәрянларни әкс-әттүрди. 1990-Йилларниң башлирида, йәни совет иттипақи йимирилгәндин кейин уйғур әдәбиятиниң мәзмун вә идийә қурулмиси түп асасидин өзгәрди.

Қазақистан мустәқил болғандин кейин қазақистандики уйғур әдәбиятиниң бүгүнки тәрәққият йөнилишлири қайси тәрәпләргә қарап кетиватиду? униң өз алдиға қандақ мәсилилири бар? һазирқи яш уйғур иҗадкарлар қазақистан уйғур әдәбиятиниң бүгүнки еқимиға вәкиллик қиливатамду?

27-Сентәбир күни алмута шәһиридики достлуқ сарийида яш уйғур шаирә албина әмәтованиң «мәҗнунтал» намлиқ тунҗи шеирлар топлимини тонуштуруш мурасими болуп өтти. Мәзкур паалийәт «варис» әдәбий-иҗадий бирләшмиси вә «артур продакшн» сәнәтни қоллаш мәркизи тәрипидин уюштурулуп, «пәрваз» уйғур сәнәткарлири бирләшмиси тәрипидин қоллап-қувәтләнди.

Мурасимда сөзгә чиққан атақлиқ язғучи вә драматорг әхмәтҗан һашири, қазақистанда хизмәт көрсәткән сәнәт әрбаби, «мәҗнунтал» топлимини нәшр қилишқа маддий ярдәм көрсәткән азад һакимбәк, мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң профессори алимҗан һәмрайеф, «варис» әдәбий-иҗадий бирләшмисиниң рәиси вилям молотоф вә башқилар қазақистан уйғур әдәбиятиниң бүгүнки тәқдири, язғучиларниң әһвали, яш иҗадкарлар алдида туруватқан җиддий мәсилиләр һәққидә өз пикирлирини оттуриға қойди һәмдә албина әмәтованиң иҗадийитигә зор утуқлар тилиди.

Радийомиз зияритини қобул қилған «алаш» мукапатиниң саһиби әхмәтҗан һашириниң ейтишичә, илгирики йилларда қазақистан уйғур әдәбияти һәммә саһәләр бойичә раваҗлинип, һәр хил жанерлардики әсәрләр үзлүксиз нәшр қилинип турған икән. Һазир болса вәзийәт өзгирип, проза вә драма саһәлиридә иҗадийәт тохтап қелиш һалити йүз бәрмәктикән.

У мундақ деди: «һазир қарисам, роман иҗадийитиниң улини көтүридиған һекайә жанири биздә тамамән тохтап қелипту. Бир вақиттики язғучилиримиз һазир аләмдин кәтти. Һазир өлгәнләрни әсләш билән өтимизму яки яшлардин яхши әсәрләрниң дуняға келишини күтүп олтуримизму дәп қайғуримән. Һазир яшинип қалғанлиқиға қаримастин гүлбәһрәм хошайева қатарлиқ аз бир қисим язғучилиримиз яхши әсәрләрни йезип келиватиду. Шуниңға қарап, бизниң яш қәләмкәшлиримиз немишқа ойғанмиди, уларниң миллий ғурури йоқму, дәп ойлап қалимән. Буниң үчүн улар әйипликму? әгәрдә заманимиз әйиблик десәк, заманимиз тәрәққий етиватидиғу!?»

Әхмәтҗан һашири һазир китаб оқуйдиған кишиләр аз болсиму, әмма бар икәнликини, яхши йезилған әсәрниң даим өз оқурминини тапалайдиғанлиқини илгири сүрди. У йәнә драма саһәсиниң арқида қелип, тохтап қелиш хәвпигә дуч кәлгәнликини, һәтта проза саһәсидә иҗад қиливатқан язғучиларниңму санақлиқла болуп қалғанлиқини, шуңа проза саһәсиниң келәчикидин қаттиқ әнсирәватқанлиқини билдүрди.

Әхмәтҗан һашири йәнә мундақ деди: «бизниң яшлиримиз һәммә жанирларни бирдәк елип кетәлмәйду. Шуниң үчүн уларни әдәбиятимизниң һәммә саһәлиригә варислиқ қилсикән дәп ейталмаймән. Чүнки нурғун яш язғучи-шаирлар уюшуп, әдәбиятниң һәммә саһәлири бойичә бир еқим болуп шәкиллинидиған бир вәзийәтниң келиши тәстәк қилиду.»

Әхмәтҗан һашири пүткүл оттура асиядики уйғур язғучилириниң өз иҗадийитидә даим уйғур мәдәнийитиниң алтун бөшүки болған уйғур елидики язғучилардин үлгә елип, тәҗрибә йиғип кәлгәнликини тәкитлиди. У бу һәқтә мундақ деди: «растини ейтқанда, бир чағларда биз тарихий вәтинимиздики қәләм игилириниң әсәрлирини оқуйттуқ. Уларму бизниң әсәрлиримизни оқуйтти. Бу җәрянда бир-биримиздин тәҗрибә вә үлгә алаттуқ. Һазир ундақ алақә тамамән йоқ болди. Биз охшимиған икки дөләттә вә чеграниң икки тәрипидә яшисақму, әмма томуримиз бир хәлқ. Сәнәтни, мәдәнийәтни чегралар тосуп қалалмайду. Шуниң үчүн тарихий вәтинимиздикиләр билән болған алақилиримизниң келәчәктә яхши болидиғанлиқиға ишинимән.»

Әдәбиятшунас алим, филологийә пәнлириниң доктори алимҗан һәмрайефниң ейтишичә, қазақистандики уйғур әдәбиятиниң яхши келәчикини тәминләш, яш язғучиларни тәрбийәләш мәқситидә «варис» әдәбий-иҗадий бирләшмисиниң қурулғанлиқини, бу бирләшминиң яш иҗадкарларни бирләштүрүш, уларниң әмгәклирини тәрғиб қилиш мәқситидә бир мунчә ишларни елип бериватқанлиқини илгири сүрди. Алимҗан һәмрайеф яшларниң уйғур әдәбиятиға қанчилик дәриҗидә варислиқ қилалайдиғанлиқини пәқәт вақит көрситәләйдиғанлиқини оттуриға қойди. У қазақистан уйғур әдәбиятиниң уйғур елидики әдәбият билән илгирики алақилири қоюқ болмисиму, әмма берип-келиш, әсәрләрни һәр икки тәрәптә нәшр қилиш вә тәҗрибә алмаштуруш ишлириниң мәвҗут болғанлиқини, һазир бу алақиләрниң тамамән үзүлүп, буниң һәр икки тәрәп үчүн паҗиәлик әһвал икәнликини билдүрди.

Алимҗан һәмрайеф илгири уйғур елидики әхмәтҗан осман (һазир канадада), чимәнгүл авут, ялқун рози, адил туняз, абдуқадир җалалидинға охшаш бир қатар әдибләр иҗадийитиниң қазақистан уйғур язғучилириниң иҗадиға чоңқур тәсир көрсәткәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: «у тәрәптики яшларниң гуңга шеирийити бизгә наһайити тәсир қилди. Өз вақтида абдумеҗит дөләтоф өзиниң модернистик роһта йезилған шеирлирини елан қилди. Аблиз һезимниң бир түркүм шеирлириму у яқтики шеирийәтниң тәсири астида йезилған. Телман нурахуноф буни юқири пәллигә көтирәлиди дәп һесаблаймән. Шуниң тәсиридин биздиму һазирқи заман еқимиға йүзләнгән шеирлиримиз пәйда болушқа башлиди. Прозидиму шундақ алақиләр күчийип, уларниң тәсиридин биздиму нурғунлиған әсәрләр йезилди. Бу һеч ким үчүн сир әмәс.»

Алимҗан һәмрайеф шаирәм баратова, абдулҗан азнибақийеф, албина әмәтова қатарлиқ яш шаирлар иҗадидиму уйғур елида йетилгән әдибләрниң қаттиқ тәсири болғанлиқини илгири сүрди.

Алимҗан һәмрайефниң тәкитлишичә, уйғур елидики шаир вә язғучиларниң иҗадийити қазақистанлиқ уйғурларға яхши тонуш болуп кәлгән икән. Болупму атақлиқ язғучилардин абдуреһим өткүр, тейипҗан елийеф, әршидин татлиқ, зордун сабир, турғун алмас, турди самсақ шундақла боғда абдулла, әхтәм өмәр қатарлиқларниң иҗадийити уйғур мәктәплиридики әдәбият дәрсликлиридә мәхсус оқутулидикән. У қазақистан уйғур шеирийитидә достлуқ, ана юрт, тинчлиқ, муһәббәт қатарлиқ темиларниң узун йиллардин буян келиватқан әнәниви бир мавзулар икәнликини, һазирму бу темиларниң асаслиқ тема болуп қеливатқанлиқини илгири сүрди.

Алимҗан һәмрайеф шуниң билән бир қатарда қазақистан уйғур әдәбияти вәкиллириниң һәммисиниң дегүдәк иҗадийитидә вәтән темисиниң һеч қачан күнтәртипдин чүшмигәнликини оттуриға қойди. У һазирқи йеңи әвлад шаирлириниңму вәтән тәқдиригә, уйғурларниң бүгүнки ечинишлиқ әһвалиға болған һесдашлиқиниң күчәйгәнликини, бу йөнилиштә йеңи-йеңи әсәрләрниң вуҗудқа келиватқанлиқини билдүрди. Тунҗи шеирлар топлими йоруқ көргән яш шаир албина әмәтованиң иҗадийитидиму шуниң ярқин бир мисали болди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт