Yash ijadkarlar qazaqistan Uyghur edebiyatini dawamlashturuwatamdu?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-10-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur tili we edebiyati mu'ellimlirining 2-rayonluq ilmiy muhakime yighinidin körünüsh. 2014-Yili 26-aprél, almata.
Uyghur tili we edebiyati mu'ellimlirining 2-rayonluq ilmiy muhakime yighinidin körünüsh. 2014-Yili 26-aprél, almata.
RFA/Oyghan

Qazaqistan Uyghur edebiyatining tereqqiyat tarixi ötken esirning 20-yilliridiki sowét Uyghur edebiyatining tughulush dewridin bashlinidu. Bu dewrde yashighan nezerghozha abdusemet oghli, abdulhey muhemmedi, ömer muhemmedi, nur isra'ilof, turdi hesen qatarliq sha'ir we yazghuchilar sowét Uyghur edebiyatining shé'iriyet we proza saheliridiki tunji namayendiler bolup otturigha chiqti. Shu dewrlerdiki sowét Uyghur edebiyati, jümlidin qazaqistan Uyghur edebiyati özining tereqqiyat yolida bir nechche basquchlarni bésip ötti shundaqla köpligen siyasiy, ijtima'iy, medeniy we tarixiy jeryanlarni eks-ettürdi. 1990-Yillarning bashlirida, yeni sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin Uyghur edebiyatining mezmun we idiye qurulmisi tüp asasidin özgerdi.

Qazaqistan musteqil bolghandin kéyin qazaqistandiki Uyghur edebiyatining bügünki tereqqiyat yönilishliri qaysi tereplerge qarap kétiwatidu? uning öz aldigha qandaq mesililiri bar? hazirqi yash Uyghur ijadkarlar qazaqistan Uyghur edebiyatining bügünki éqimigha wekillik qiliwatamdu?

27-Séntebir küni almuta shehiridiki dostluq sariyida yash Uyghur sha'ire albina emetowaning "Mejnuntal" namliq tunji shé'irlar toplimini tonushturush murasimi bolup ötti. Mezkur pa'aliyet "Waris" edebiy-ijadiy birleshmisi we "Artur prodakshn" sen'etni qollash merkizi teripidin uyushturulup, "Perwaz" Uyghur sen'etkarliri birleshmisi teripidin qollap-quwetlendi.

Murasimda sözge chiqqan ataqliq yazghuchi we dramatorg exmetjan hashiri, qazaqistanda xizmet körsetken sen'et erbabi, "Mejnuntal" toplimini neshr qilishqa maddiy yardem körsetken azad hakimbek, muxter ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining proféssori alimjan hemrayéf, "Waris" edebiy-ijadiy birleshmisining re'isi wilyam molotof we bashqilar qazaqistan Uyghur edebiyatining bügünki teqdiri, yazghuchilarning ehwali, yash ijadkarlar aldida turuwatqan jiddiy mesililer heqqide öz pikirlirini otturigha qoydi hemde albina emetowaning ijadiyitige zor utuqlar tilidi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan "Alash" mukapatining sahibi exmetjan hashirining éytishiche, ilgiriki yillarda qazaqistan Uyghur edebiyati hemme saheler boyiche rawajlinip, her xil zhanérlardiki eserler üzlüksiz neshr qilinip turghan iken. Hazir bolsa weziyet özgirip, proza we drama saheliride ijadiyet toxtap qélish haliti yüz bermektiken.

U mundaq dédi: "Hazir qarisam, roman ijadiyitining ulini kötüridighan hékaye zhaniri bizde tamamen toxtap qéliptu. Bir waqittiki yazghuchilirimiz hazir alemdin ketti. Hazir ölgenlerni eslesh bilen ötimizmu yaki yashlardin yaxshi eserlerning dunyagha kélishini kütüp olturimizmu dep qayghurimen. Hazir yashinip qalghanliqigha qarimastin gülbehrem xoshayéwa qatarliq az bir qisim yazghuchilirimiz yaxshi eserlerni yézip kéliwatidu. Shuninggha qarap, bizning yash qelemkeshlirimiz némishqa oyghanmidi, ularning milliy ghururi yoqmu, dep oylap qalimen. Buning üchün ular eyiplikmu? egerde zamanimiz eyiblik dések, zamanimiz tereqqiy étiwatidighu!?"

Exmetjan hashiri hazir kitab oquydighan kishiler az bolsimu, emma bar ikenlikini, yaxshi yézilghan eserning da'im öz oqurminini tapalaydighanliqini ilgiri sürdi. U yene drama sahesining arqida qélip, toxtap qélish xewpige duch kelgenlikini, hetta proza saheside ijad qiliwatqan yazghuchilarningmu sanaqliqla bolup qalghanliqini, shunga proza sahesining kélechikidin qattiq ensirewatqanliqini bildürdi.

Exmetjan hashiri yene mundaq dédi: "Bizning yashlirimiz hemme zhanirlarni birdek élip kételmeydu. Shuning üchün ularni edebiyatimizning hemme sahelirige warisliq qilsiken dep éytalmaymen. Chünki nurghun yash yazghuchi-sha'irlar uyushup, edebiyatning hemme saheliri boyiche bir éqim bolup shekillinidighan bir weziyetning kélishi testek qilidu."

Exmetjan hashiri pütkül ottura asiyadiki Uyghur yazghuchilirining öz ijadiyitide da'im Uyghur medeniyitining altun böshüki bolghan Uyghur élidiki yazghuchilardin ülge élip, tejribe yighip kelgenlikini tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi: "Rastini éytqanda, bir chaghlarda biz tarixiy wetinimizdiki qelem igilirining eserlirini oquyttuq. Ularmu bizning eserlirimizni oquytti. Bu jeryanda bir-birimizdin tejribe we ülge alattuq. Hazir undaq alaqe tamamen yoq boldi. Biz oxshimighan ikki dölette we chégraning ikki teripide yashisaqmu, emma tomurimiz bir xelq. Sen'etni, medeniyetni chégralar tosup qalalmaydu. Shuning üchün tarixiy wetinimizdikiler bilen bolghan alaqilirimizning kélechekte yaxshi bolidighanliqigha ishinimen."

Edebiyatshunas alim, filologiye penlirining doktori alimjan hemrayéfning éytishiche, qazaqistandiki Uyghur edebiyatining yaxshi kélechikini teminlesh, yash yazghuchilarni terbiyelesh meqsitide "Waris" edebiy-ijadiy birleshmisining qurulghanliqini, bu birleshmining yash ijadkarlarni birleshtürüsh, ularning emgeklirini terghib qilish meqsitide bir munche ishlarni élip bériwatqanliqini ilgiri sürdi. Alimjan hemrayéf yashlarning Uyghur edebiyatigha qanchilik derijide warisliq qilalaydighanliqini peqet waqit körsiteleydighanliqini otturigha qoydi. U qazaqistan Uyghur edebiyatining Uyghur élidiki edebiyat bilen ilgiriki alaqiliri qoyuq bolmisimu, emma bérip-kélish, eserlerni her ikki terepte neshr qilish we tejribe almashturush ishlirining mewjut bolghanliqini, hazir bu alaqilerning tamamen üzülüp, buning her ikki terep üchün paji'elik ehwal ikenlikini bildürdi.

Alimjan hemrayéf ilgiri Uyghur élidiki exmetjan osman (hazir kanadada), chimen'gül awut, yalqun rozi, adil tunyaz, abduqadir jalalidin'gha oxshash bir qatar edibler ijadiyitining qazaqistan Uyghur yazghuchilirining ijadigha chongqur tesir körsetkenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "U tereptiki yashlarning gungga shé'iriyiti bizge nahayiti tesir qildi. Öz waqtida abduméjit döletof özining modérnistik rohta yézilghan shé'irlirini élan qildi. Abliz hézimning bir türküm shé'irlirimu u yaqtiki shé'iriyetning tesiri astida yézilghan. Télman nuraxunof buni yuqiri pellige kötirelidi dep hésablaymen. Shuning tesiridin bizdimu hazirqi zaman éqimigha yüzlen'gen shé'irlirimiz peyda bolushqa bashlidi. Prozidimu shundaq alaqiler küchiyip, ularning tesiridin bizdimu nurghunlighan eserler yézildi. Bu héch kim üchün sir emes."

Alimjan hemrayéf sha'irem baratowa, abduljan aznibaqiyéf, albina emetowa qatarliq yash sha'irlar ijadidimu Uyghur élida yétilgen ediblerning qattiq tesiri bolghanliqini ilgiri sürdi.

Alimjan hemrayéfning tekitlishiche, Uyghur élidiki sha'ir we yazghuchilarning ijadiyiti qazaqistanliq Uyghurlargha yaxshi tonush bolup kelgen iken. Bolupmu ataqliq yazghuchilardin abduréhim ötkür, téyipjan éliyéf, ershidin tatliq, zordun sabir, turghun almas, turdi samsaq shundaqla boghda abdulla, extem ömer qatarliqlarning ijadiyiti Uyghur mektepliridiki edebiyat derslikliride mexsus oqutulidiken. U qazaqistan Uyghur shé'iriyitide dostluq, ana yurt, tinchliq, muhebbet qatarliq témilarning uzun yillardin buyan kéliwatqan en'eniwi bir mawzular ikenlikini, hazirmu bu témilarning asasliq téma bolup qéliwatqanliqini ilgiri sürdi.

Alimjan hemrayéf shuning bilen bir qatarda qazaqistan Uyghur edebiyati wekillirining hemmisining dégüdek ijadiyitide weten témisining héch qachan küntertipdin chüshmigenlikini otturigha qoydi. U hazirqi yéngi ewlad sha'irliriningmu weten teqdirige, Uyghurlarning bügünki échinishliq ehwaligha bolghan hésdashliqining kücheygenlikini, bu yönilishte yéngi-yéngi eserlerning wujudqa kéliwatqanliqini bildürdi. Tunji shé'irlar toplimi yoruq körgen yash sha'ir albina emetowaning ijadiyitidimu shuning yarqin bir misali boldi.

Toluq bet