Almutada "Ötne alem" namliq yene bir Uyghur filimi yoruq kördi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-01-25
Élxet
Pikir
Share
Print
"Ötne alem" filimini ishligen studiye rehbiri, bash rejissor bahawudun amutof. 2019-Yil 20-yanwar. Almuta, qazaqistan.
"Ötne alem" filimini ishligen studiye rehbiri, bash rejissor bahawudun amutof. 2019-Yil 20-yanwar. Almuta, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Yéqinda qazaqistan Uyghur kino sen'itide yene bir yéngiliq yüz berdi. Uyghur tamashibinlirining diqqitige "Ötne alem" namliq bedi'iy filim sunuldi. Filim yashlar hayatigha béghishlan'ghan bolup, uni tonushturush murasimi 20-yanwarda almuta shehirining dostluq mehellisidiki "Amal" réstoranida bolup ötti.

Tonushturush murasimige almuta shehiri muxter ewézof namidiki rayonluq Uyghur medeniyet merkizining re'isi burhan tajidinof riyasetchilik qildi. U murasim qatnashquchilirini filimning nami we uning aptori bilen qisqiche tonushturghandin kéyin, filimni körüshke teklip qildi. 

Filim körsitilgendin kéyin sözge chiqqanlar filim toghriliq özlirining pikir we tekliplirini otturigha qoydi. Shularning biri qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizi yénidiki yigit bashliri kéngishining re'isi yarmuhemmet kibirof shexsen özining mezkur filimdin tesirlen'genlikini, her bir artisning öz rolini alahide jawabkarliq bilen orundap chiqqanliqini tekitlidi. 

Kino saheside ötken esirning 90-yilliridin buyan 10 din oshuq filim ishligen rézhissor bahawudun amutofning yétekchilikide süretke élin'ghan "Ötne alem" filimining sénariyisini Uyghur tili we edebiyati penliri mu'ellimi gülbehrem molotowa yazghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan bahawudun amutofning éytishiche, qazaqistanda Uyghur tilidiki tunji filim 1993-1994-yilliri chiqqan bolup, u "Qanat uchqanda qatidu" dep atalghan we tamashibinlar teripidin alqishqa ige bolghan. Mezkur filim tonulghan yazghuchi, rézhissor jamaldin roziyéfning sénariyisi boyiche qoyulghan iken.

Bahawudun amutof mundaq dédi: "U waqtida bizning apparatlar intayin nachar idi. Chiqarghan awazi héch nersige yarimatti. Kéyinrek shawket nezerof bilen ikki filim ishlep chiqtuq: 'künchi' we 'ölümdin bashqisi tamasha' dégen komédiyeler. Bular hazir wetende nahayiti ammibabliq xaraktérige ige. Buningdin bashqa “teqdir tenisi” dégen filim ishlen'gen. Bu filimdiki bir chong kemchilikimiz uningda awaz chiqiralmiduq. Biz qoram yézisining tarixi toghriliq höjjetlik filimmu ishliduq. Uningdin bashqa ishliyelmiduq. Chünki meblegh intayin köp kétidu. Shuning üchün mumkinchilikimiz bolmidi."

Bahawudun amutofning éytishiche, "Ötne alem" filimini ishlesh jeryanida, birinchidin, iqtisad tapchilliqi sewebidin uninggha qatnashqanlar özlirining Uyghur medeniyiti üchün köyünidighanliqini bildürüp heqsiz ishligen. Ikkinchidin, filimgha heweskar artislarni jelp qilishqa mejbur bolghan iken. 

"Ötne alem" filimining rézhissori we bash rollarni oynighuchilarning biri marat zulyarofning éytishiche, her qandaq bir filimni ishlesh üchün uninggha chong miqdarda iqtisad, kespiy artislar we mexsus filim teyyarlash studiyisi lazim iken. U ötken esirning 90-yilliri qazaqistanda Uyghur xelqining qehriman qizi nuzugumgha béghishlan'ghan "Nuzugum" filimini teyyarlashta köpinche özbékistan kino mutexessislirining yardimige tayan'ghanliqini éytip, mundaq dédi: "'nuzugum' filimini özbék rézhissori abror qasimof kélip süretke aldi. Biz yarkent yénidiki penjim yézisidin alte balini teyyarlap qatnashtuq. Ene shu filimni özümizningkiler süretke alghan bolsa yaxshi bolatti. Shundaqla Uyghurlarning ichidin chiqqan ataqliq ademlirimiz köp. Ular toghriliq höjjetlik filimlar chüshürüshke köp xirajet kétidu."

Qazaqistan yazghuchilar ittipaqining ezasi, yazghuchi shawket nezerof qazaqistandiki Uyghur kino sen'itige mundaq baha berdi: "Qazaqistanda bizning kino sen'iti toghriliq pikir éytish éghir mesile. Chünki u bar-yoqning otturisida. Ötken esirning 80-yillirining axirida qazaqistan télé-radiyo birleshmisining 'alataw' programmisida bir filim ishlendi. Uning aptori jamaldin roziyéf. Uning xizmetchilirining hemmisi shu téléwiziyening boldi. Chünki bizde kespiy mutexessisler yoq idi. Bu filim yettisuda sotsiyalizm tüzümining qurulushi témisigha béghishlan'ghan. Bu filim süretke élinipla uzun ötmey sowét ittipaqi parchilinip, kinoning ehmiyiti qalmidi. Uningdin kéyin bir nechche shexsiy studiyiler teripidin kinolar ishlendi, emma ularning hemmisi heweskarlar ishligen filimlardur."

Shawket nezerofning éytishiche, qazaqistanda ishlen'gen Uyghur filimliri shu waqittiki teleplerge layiq bolmighanliqtin, ularda ösüsh bolmighan iken. U bu sahede qazaqistan we Uyghur éli otturisidiki alaqilerni rawajlandurghan teqdirde Uyghurlarning tarixi heqqidimu filimlarni ishlesh mumkinchiliki peyda bolidighanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Eger chégra échilip, qiyinchiliqlar bolmisa, elwette ishleshke bolidu. Ikkinchidin, chégra échilghan halettimu, xitay xelq jumhuriyitidiki siyaset özgermey, uni emelge ashurush mumkin emes. Eger xitay yawropadek démokratik döletke aylansa, Uyghurlar kino saheside yenimu köp möjizilerni yaritatti."

Igilishimizche, ötken esirning 80-yillirining axirlirida qazaqistanda 1940-yilliri Uyghur élida yüz bergen milliy-azadliq herikitining aktip qatnashquchilirining biri, xelq qehrimani ghéni baturgha béghishlan'ghan höjjetlik filim ishlen'gen. Mezkur filim "Qazaq-filim" kino studiyisi teripidin süretke élin'ghan bolup, u tamashibinlarda küchlük inkas qozghighan idi.

Toluq bet