Közetküchiler: xitay "Jungxu'a medeniyiti" dégen namda xitay medeniyitini zorlapmu singdürelmeydu

Muxbirimiz gülchéhre
2018-03-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Doppa kiygen Uyghur yashning bir guruppa xitay eskerlirining aldida kétip barghan körünüshi. 2009-Yili 12-iyul, ürümchi.
Doppa kiygen Uyghur yashning bir guruppa xitay eskerlirining aldida kétip barghan körünüshi. 2009-Yili 12-iyul, ürümchi.
AP Photo/Eugene Hoshiko

Xitay hökümitining Uyghur ana til ma'aripini bikar qilip, uning ornigha "Dölet tili" dégen namda omumyüzlük xitay tili ma'aripini dessitipla qalmay, Uyghur we bashqa millet balilirigha yenimu ashkara we chongqurlighan halda türlük shekillerde xitay medeniyitini singdürüshke urunuwatqanliqi bir emeliyet bolmaqta. Xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan cheklimilirining til we diniy étiqad bilen cheklinip qalmay yene Uyghurlarning tarixiy, sen'iti, klassik edebiyati qatarliq, Uyghurlarning medeniyiti turmush we örp-adetlirigiche xitaydin perqliq bolghan alahidiliklirining cheklimilerge uchrap, uning ornigha xitayning omumlashqan medeniyitini qobul qilishqa mejburliniwatqanliqi Uyghurlar teripidin "Medeniyet qirghinchiliqi" dep tenqidlenmekte.

Bu ehwallarni yene xitayni közetküchi mutexessislermu: "Bu xitayning Uyghurlargha qaratqan assimilyatsiye siyasiti, medeniyetning köp qutupluq we köp xilliqini ret qilish", dep tenqid qilip kelmekte.

Halbuki, xitayning béyjingda échilghan 13 ‏-nöwetlik xelq wekilliri qurultiyining yighinigha da'ir uchurlardin, xitay hökümitining Uyghur we bashqa milletlerge qaratqan "Jungxu'a medeniyiti" we "Jungxu'a milliti kimliki" ni kücheytish terghibatidin bu xil medeniyet assimilyatsiyesining yenimu uzun muddet we qattiq shekillerde dawam qilidighanliqidin bésharet béridighanliqi otturigha qoyulmaqta.

Aqsudiki uchturpan nahiyeside Uyghur balilirini pütünley xitay tili we xitay medeniyiti bilen terbiyeleydighan "Dölet tili bashlan'ghuch mektipi" ni qurup teshwiqat obyéktigha aylan'ghan qurban niyaz béyjingda échilghan xitay memliketlik xelq wekilliri qurultiyigha ma'arip sahesining wekil süpitide qatnashqan. "Tengritagh tori" ning yekshenbe tarqatqan xewiridin melum bolushiche, 17-mart échilghan wekilliri qurultiyi 1-omumiy yighinigha qatnashqan Uyghur aptonom rayoni wekillirining omumiy yighinida, qurban niyaz özining Uyghur balilirigha, xitay tilini we xitay medeniyitini singdürüshte xitay klassik shé'ir-nezmilirini ögitish, xitayning jingju, érxu, hösnixetlirini ders qilip ötüsh, xitayning milliy bayramlirini bille ötküzüsh qatarliq usullarni qollinip, ünüm yaratqanliqidin maxtinip: "Re'is shi jinping, 'yüksek medeniyet ishenchi bolmighanda, jungxu'a milletliri, medeniyitini güllendürelmeydu, rawajlinalmaydu' dégen shunga biz jungxu'a medeniyitimizning en'enisini dawamlashturushimiz kérek, jungxu'a medeniyitini mekteplerge, her bir yéza qishlaq, her bir a'ililergiche élip kirishimiz kérek" dégen.

Arqidin xoten lop nahiyesi ma'arip sahesidin kelgen, Uyghur aptonom rayonluq yesli ma'aripi tetqiqat ishxanisining mudiri jang yén, "Jungxu'a medeniyiti" ni mektep yéshigha toshmighan balilardin bashlap singdürüshning muhimliqini tekitligen bolup, u sözide: "Jungxu'a medeniyiti bolsa jungxu'a milliti rohining jan tomuri. Shunga dunyada jungxu'a medeniyitining tewrenmes chongqur yiltiz tartishi üchün, ewladlargha choqum ilghar jungxu'a medeniyiti en'enisini singdürüsh shert" dégen.

Xoten wilayetlik ma'arip tarmaqliri ötken yili 7‏-ayda xoten wilayitidiki ottura-bashlan'ghuch mekteplerde Uyghur tilini cheklep, birdek xitay tilini ishlitish toghrisidiki 5 maddiliq belgilimisini tarqatqandin kéyin arqidin yene wilayet tewesidiki barliq yeslilerde oqutquchilarning Uyghur tilida sözlishini we din'gha étiqad qilishini chekligen yene bir qattiq belgilime chiqarghan idi. Xoten ma'arip tarmaqlirining yeslilerge chiqarghan "Yesli oqutquchilirining 8 maddiliq intizami" namliq belgilimiside oqutquchilarning din'gha étiqad qilishi, Uyghur tilida sözlishi, oqutquchilarning diniy kiyim-kécheklerni kiyishi, yaghliq artishi, er oqutquchilarning saqal qoyushi cheklinip, ularning birdek "Dölet tili" da sözlishi telep qilin'ghan.

Xoten wilayitining melum nahiyesidiki bir xitay yesli oqutquchisi yeslilerde Uyghur medeniyiti, tarixiy, Uyghur klassik shexsler, Uyghur milliy hayati yaki Uyghur örp-adetlirini ipadileydighan resim, hösni xet we sen'et eserlirining hem tam gézitige oxshash herqandaq körünüshning cheklinidighanliqini delilligen idi.

Xitay da'irilirining bolupmu bu yéqinqi bir yil ichide Uyghurlarni assimilyatsiye qilish siyasitini ashkara we ashqin shekillerde élip bériwatqanliqini, Uyghurlarni xitaylar bilen qoshmaq tughqan bolushqa, xitayning chaghan bayrimini ötküzüshke mejburlawatqanliqi, lékin Uyghurlarning ramizanda roza tutushini cheklewatqanliqini misallar bilen sherhligen norwégiyediki közetküchilerdin semet abla ependi yene xitayning Uyghurlarni özlirini jungxu'a millitining bir qismi dep étirap qildurushqa urunushliri we bashqa milletlerning medeniyet xasliqini, milliy mewjutluqini saqlap qélishigha tosqunluq qilishining özi "Medeniyetsizlikning ipadisi" dep tenqid qildi. Lékin, uning qarishiche, shundaq bolushigha qarimay Uyghurlar özining étnik we medeniyet kimlikini saqlap qélishqa burunqidinmu bekrek ehmiyet bermekte.

Shiwétsiyediki Uyghur ziyaliysi rahile kamal xanim, xitay hökümitining peqetla xitay chong milletchilik idiyesi bilen xitay medeniyitini bashqa milletlerge singdürüwatqanliqi del assimilyatsiye siyasitini tézlitiwatqanliqini körsitip bersimu, "Emeliyette Uyghur medeniyitini asan assimilyatsiye bolmaydu", dep qaraydighanliqini otturigha qoydi.

Rahile xanim yene Uyghur medeniyitining asasi chongqur we küchlük bir medeniyet bolsimu yene bir tereptin xitayning Uyghurlarning til we medeniyetlirige qaratqan bu ötkür siyasetlirining, Uyghurlarning medeniyitige élip kélidighan üzükchilik, buzghunchiliqliridinmu endishe qilmay turalmaydighanliqini bildürdi.

Rahile xanim yene Uyghurlarning öz milliy kimliki we özini qutuldurush tuyghusining ortaq jiddiyetke ayliniwatqanliqini otturigha qoydi.

Bu közetküchilerning éytishiche, xitayning Uyghur we bashqa milletlerge qaratqan medeniyet assimilyatsiye siyasetlirige da'ir matériyallar we ehwallar bu xil "Jungxu'a medeniyiti" namida xitay medeniyitini bashqa milletlerge téngishtin ibaret assimilyatsiye siyasitining sistémiliq, pilanliq élip bérilip kelgenlikini körsitidiken. Bu közetküchilerning mulahiziliride otturigha qoyulushiche, shi jinping xitaygha re'is bolghandin buyan, bolupmu, chén chüen'go Uyghur aptonom rayon'gha sékrétar qilip yötkep kélin'gen bir yildin buyan, Uyghur diyarida yürgüzülüwatqan siyasetler xitay kommunist partiyesining "Jungxu'a milliti" dégen uqumining peqet xitay millitinila közde tutqanliqini, "Jungxu'a medeniyiti" mu xitay millitining medeniyitidin ibaret ikenlikini körsitidighanliqi ilgiri sürüldi.

Toluq bet