Лондон университетида уйғурлар мәсилиси муһакимә қилинди

Мухбиримиз әзиз
2018.07.02
Adrian-Zenz-leksiye-uyghur-mesilisi.jpg Лондон университетида өткүзүлгән юмилақ үстәл сөһбитидә көзгә көрүнгән мутәхәссисләрдин германийәлик адрян зенз әпәнди лексийә сөзлимәктә. 2018-Йили 2-июл, лондон.
Eziz Isa teminligen

Йеқиндин буян ғәрб дунясидики һәрқайси ахбарат саһәсидә көпләп хәвәр қилиниватқан уйғур дияридики милйон кишилик лагерлар мәсилиси барғансери көп кишиләрниң диққитини қозғап кәлмәктә. Буниң билән бу һәқтә охшаш болмиған мәлуматлар оттуриға чиқип бу һәқтики әһваллар тоғрисида кишиләргә тегишлик чүшәнчиләр берилишкә башлиди. 2-Июл күни әнглийәдики лондон университетида өткүзүлгән “шинҗаңдики ‛террорлуққа қарши хәлқ уруши‚” темисидики муһакимә йиғини әнә шуларниң биридур.

Бу қетимқи муһакимә йиғинида лексийә беришкә тәклип қилинған мутәхәссис германийәдики “явропа мәдәнийити вә илаһийәт мәктипи” ниң профессори, доктор адрян зенз иди. Лондон университетида узун йиллардин буян уйғур мәдәнийити бойичә оқутуш билән мәшғул болуватқан профессор, доктор рейчил харрис бу қетимқи муһакимә йиғиниға риясәтчилик қилған.

Алди билән рейчил харрис сөз елип нөвәттә уйғур дияридики “диний әсәбийликкә қарши туруш” һәрикитиниң уйғур җәмийитидә омумйүзлүк әвҗ еливатқанлиқини, бу җәрянда уйғурларниң қандақ қисмәтләргә дуч келиватқанлиқини җанлиқ қилип қисқичә тәсвирләп бәргән. Болупму униң мунасивәтлик әһвалларни шу һәқтики алақидар рәсимләр арқилиқ чүшәнчә бериши уйғурлар һәққидә анчә көп мәлуматлиқ болуп кәтмигән йиғин иштиракчилирини бәкму қизиқтурған. У сөзиниң давамида хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики “әсәбийликкә қарши туруш һәрикити” җәрянида уйғурларниң көплигән нормал күндилик һаятидики көплигән нормал һадисиләрниму “әсәбийлик” кә бағлап һуҗум нишани қиливатқанлиқи, буниң билән тамака чекиш, сақал-бурут қоюш, қуран оқуш, рамизан розиси тутуш дегәндәк ишларниң һәммиси “әсәбийлик”ниң ипадилири дәп қариливатқанлиқини, буниңға улишипла хитай даирилириниң “террорлуққа қарши туруш” һәққидики қанун вә низамларни бәлгиләп, өзлириниң бастуруш һәрикәтлирини қанунлаштурувалғанлиқини қизиқарлиқ қилип баян қилип өткән. У йәнә хитай һөкүмитиниң бу ишларни “иҗтимаий қайта қуруш” шәклидә иҗра қиливатқанлиқини сөзләп өтти.

Шуниңдин кейин доктор адрян зенз сөз елип хитай һөкүмитиниң “тәрбийәләш арқилиқ өзгәртиш” ни мәқсәт қилған муәссәләрниң 2000-йиллирида фалунгоң муритлирини җазалаш үчүн оттуриға чиққанлиқини, буниң 2010-йиллиридин башлап уйғур диярида пәйда болушқа башлиғанлиқини, нөвәттә буниң “йепиқ тәрбийәләш мәркизи” намида мәлум болуватқанлиқини тәкитлигән. Әмма хитай һөкүмити һазирғичә ғәрб ахбарат дунясиниң бу һәқтики мәлуматлирини “ялғанчилиқ” билән әйибләп кәлмәктә икән. Әмма мәлум болған сүний һәмрадин тартилған сүрәтләр бу муәссәләрниң һазир аллиқачан мунтизим шәкил алған системиға айлинип болғанлиқини көрсәтмәктә икән.
Доктор адрян зензниң баян қилишичә, һазир “тәрбийәләш лагерлири” дики кишиләр төт гуруппиға айрилған һалда охшаш болмиған сиясий тәрбийәни қобул қилмақта икән. Әмма хитай һөкүмити изчил бундақ муәссәләрниң мәвҗут икәнликини инкар қилип кәлмәктә икән. У хитай һөкүмитиниң мунасивәтлик мәтбуатлиридин мәлум болған сүрәтләрни көрситиш арқилиқ бу хилдики “өгиниш мәркәзлири” ниң һәқиқәтәнму мәвҗутлуқини, буларниң һазир “техника вә һүнәр арқилиқ тәрбийәләш мәркизи” дегәндәк намларниң қоюлғанлиқини, әмма бу орунларға қамалған уйғурларниң техника яки һүнәр әмәс, бәлки һәрбийчә меңиш мәшиқи, сиясий билимләрни өгиниш билән мәшғул икәнликини тәкитлиди. Мәлум болушичә, нөвәттә уйғурларниң 11 пирсәнти дәл мушу хилдики лагерларға қамалған икән.

Профессор адрян зензниң қаришичә, бу хилдики лагерларниң тез сүрәттә омумлишишида уйғурлар дияридики компартийә секретари чен чуәнгониң роли бәкму чоң икән. Болупму чен чуәнго “шинҗаңни тинчландуруш” үчүн үрүмчигә кәлгәндин кейин 2017-йили ашкара һалда “тәрбийәләш мәркизи арқилиқ бир қисим кишиләрни өзгәртишимиз лазим” дегән. Буниң билән барғансери көп сандики уйғурлар уштумтутла ғайиб болуп кетишкә башлиған. Шуниң билән бир вақитта чен чуәнгониң бир қоллуқ буйруқи билән бу хилдики муәссәләр ашхана, һаҗәтхана, ятақ, қаравуллуқ мунари, тикәнлик сим тосуқ дегәнләр толуқ әмәлийләшкән вә йүрүшләшкән биналар шәклидә көпийишкә башлиған. Йәнә келип бу муәссәләр һәйран қаларлиқ һалда әслидила мәвҗут болған түрмиләргә яндаштуруп селинған. Бу муәссәләрниң сүний һәмраһтин тартилған сүрәтлири буни ениқ көрситип беридикән.

Доктор адрян зенз йиғин иштиракчилириға “тәрбийәләш мәркизи” намидики бу лагерларға қамалған кишиләрниң күндилик һаяти һәққидә чүшәнчә бәргән шуниңдәк уларниң мәҗбурий шәкилдики хитайчә тил-йезиқ өгиниш, сиясий шоарларни ядлаш, коммунизм идеологийәсини сиңдүрүш, компартийәниң уйғурларға йәткүзгән меһри-шәпқәтлиригә тәшәккүр ейтиш, өзлириниң диний етиқадиниң орниға коммунизм идеологийәсини дәсситиш билән вақит өткүзидиғанлиқини җанлиқ тәсвирләп бәргән.

Әң ахирида доктор адрян бу һәқтики мәсилиләрниң уйғурлар дияриға қошна мәмликәтләрдә вә мусулманлар дунясида анчә көп билинмәйватқанлиқини, билгәнләрниңму бу мәсилиләр һәққидә сүкүттә туруши яки ахбарат саһәсидә бәк аз хәвәр қилиниши, ғәрб ахбаратлириниң көпрәк бу һәқтә мәлуматлар бериватқанлиқи, шуңа бу һәқтики учур вә мәлуматларни көпләп елан қилғанда хәлқараниң бу мәсилигә болған техиму зор қизиқишини қозғашқа болидиғанлиқини билдүргән.

Ахирида рейчил харрис сөз елип лондондики уйғурларниң нөвәттә вәтәндики уруқ-туғқанлириға телефон бериш яки улар билән сөзлишиш имканиниңму йоқлуқини мисал қилиш арқилиқ мушуниң өзидин нөвәттики уйғур җәмийитиниң қандақ қисмәтләргә дуч келиватқанлиқи вә қамалғанларниң қисмитини тәсәввур қилишқа болидиғанлиқи, “әркин асия радийоси” ниң бу җәһәттә көплигән мунәввәр доклатларни елан қиливатқанлиқини алаһидә тәкитләп өткән.
Ахирида муһакимигә иштирак қилғучилар өзлири қизиққан мәсилиләр бойичә соал сориған. Лексийә бәргүчиләрму тегишлик йосунда җаваб берип көпчиликниң қизғин алқишиға еришкән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.