Д у қ хитайниң йәнә икки уйғурчә тор бәтни тақиғанлиқиға инкас қайтурди

Мухбиримиз шөһрәт һошур
2016.01.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
taqiwetilgen-tor-bet-torbet-1.jpg Хитай www.muzikam.com Торбетини, милләтләр иттипақлиқиға зиянлиқ мәзмунда учур тарқатти, дәп тақивәткәндин кейинки көрүнүши.
Photo: RFA

Хитай вә хәлқара ахбарат васитилиридә хәвәр қилинишичә, йеқинда уйғурчә www.muzikam.com Вә www.653130.com Намлиқ икки тор бәт милләтләр иттипақлиқиға зиянлиқ мәзмунда учур тарқатти дәп қарилип тақиветилгән.

Буниңдин башқа йәнә, иҗтимаий вә қатнаш қазалирини үрүмчи вә турпанда “иш чиқти” дәп хәвәр қилған икки хитайчә үндидар салониму әнсизчиликни көптүрүш билән әйиблинип тақиветилгән. Дуня уйғур қурултийи баш катипи нурмәмәт мусабай бүгүн мәзкур икки тор бәтниң тақилишиға қурултай намидин наразилиқ билдүрди, радиомиз хитайчә бөлүминиң зияритини қобул қилған хитай анализчилар хитайниң уйғур районидики тор башқуруш усулида даириләрниң вәзийәттин үркүп кетиш кәйпияти барлиқини илгири сүрди.

2009 ‏-Йилидики 5 ‏-июл вәқәсидин кейин әйни чағда гүллиниш басқучиға қәдәм қойған уйғур торчилиқи бир нөвәт қаттиқ зәрбигә учриған, йәни вәқәни қутратти дәп қаралған “уйғурбиз”, “сәлкин”, “шәбнәм”, “диярим” қатарлиқ ғоллуқ торлар билән бирликтә йәнә көплигән торлар тақалған вә уларниң қурғучи вә тәһрирлиридин илһам тохти, гүлмирә имин вә нурәли қатарлиқлар һелиһәм түрмиләрдә җаза муддитини өтимәктә.

Учурлардин қариғанда, уйғур торчилиқи хитайниң назарәт вә зәрбә нишанидин қутулғини йоқ. “тәңритағ тори” ниң өткән һәптидики хәвиригә қариғанда, уйғурчә музикам тори вә 653130 номурлуқ тор бәт тақиветилгән.

Хәвәрдә билдүрүлүшичә, тақилиш сәвәби “милләтләр иттипақлиқиға зиянлиқ учур тарқитиш”. Әмма “тәңритағ тори” ниң хәвиридә мәзкур тор тақилиш һәққидики әйиблимә тилға елинған болсиму, әмма пакит тилға елинмиған, йәни“милләтләр иттипақлиқиға зиян салди” дәп қаралған конкрет учур, мақалә вә яки нахша-музика һәққидә мәлумат бәрмигән.

Бу һәқтә бүгүн радиомизда пикир баян қилған дуня уйғур қурултийи баш катипи нурмәмәт мусабай мундақ деди: “шәрқи түркистанда йүз бериватқан вәқәләрни имканлиримиз даирисидә көзитип келиватимиз. Биз бу икки торбәтниң тақалғанлиқидин районниң вәзийитидә йәнә давалғуш пәйда болғанлиқини, җиддийчиликниң йәнә күчәйгәнликини, һеч болмиди дегәндә хитайниң йәнә бир гуруппа қәләм әһлигә зәрбә бәргәнликини тәхмин қилалаймиз. Хитай ахбаратиниң икки уйғур тор бетиниң тақалғанлиқини тилға елип тақилишқа сәвәб болған учур яки пикирни хәвәр қилмиғанлиқиниң өзиму, бу тәхминимизни дәстәкләйду. Биз бу мунасивәт билән хитай даирилирини уйғурларға өз пикир вә ирадисини тинч йоллар билән ипадиләш пурсити беришкә, бу хил йолларни тақиветип кишиләрни башқичә йолларға мәҗбурлимаслиққа вә районниң вәзийитини кәскинләштүридиған қутратқу иҗраатлириға хатимә беришкә чақиримиз.”

Нурмәмәт мусабай йәнә тақиветилгән торбәтниң “музикам” дегән намиға асасланған һалда мундақ деди: “‛милләтләр иттипақлиқиға зиян салди‚ дәп қаралған әсәрниң нахша яки музика икәнлики еһтималға йеқин. Бир нахша-музика тор бетиниңму сиясий боран-чапқунниң зәрбисигә учриши кишини ечиндуриду вә әпсусландуриду шундақла хитайниң шәрқи йтүркистанда елип бериватқан бастуруш һәрикәтлириниң көлими вә салмиқиниму көрситип берәләйду, биз хәлқара җамаәтни уйғурлар баштин кәчүрүватқан бу әһвалларға изчил диққәт қилишқа йәнә бир қетим дәвәт қилимиз.”

Мәлум болушичә, уйғур районида уйғур торбәтлирини нишан қилған бу уҗуқтурма һәрикәтләрниң шамили бәзи чағларда хитай тор бәтлиригиму тегип өткән. “тәңритағ тори” ниң 1 ‏-айниң 6 ‏-вә 20 ‏-күнлиридики хәвиригә қариғанда, хитайчә “қатнаш хәвәрлири” үндидар салони вә “шинҗаң учурлири блоги” “әнсизчиликни көптүрүш” билән әйиблинип тақиветилгән.

Хәвәрләрдә дейилишичә, мәзкур қатнаш үндидар салони “үрүмчидә иш чиқти, 22 өлүк, 5 яридар” дегән мавзуда бир хәвәр бәргән. Хәвәрниң мавзусидин вәқәдә адәм өлгәнлик мәниси чиқсиму, әмма хәвәрниң тәпсилатида қатнаш вәқәсидә 22 қойниң өлгәнлики вә 5 қойниң зәхимләнгәнлики баян қилинған. Салонниң диққәт тартиш үчүн қойған бу мавзуси алақидар даириләр тәрипидин “әнсизчиликни көптүрүш” билән әйиблинип салон тақиветилгән.

Бу һәқтә радиомизниң хитайчә бөлүминиң зияритини қобул қилған бир хитай көзәткүчи мундақ дәйду: “мавзуда адәм өлди дәп ениқ дейилмигән, пәқәт ‛5өлү‚ дейилгән, ундақ болған икән, бу хәвәрдә сахтилиқ йоқ, әгәр диққәт тартиш үчүн ‛кишиләрниң тәхминини қаймуқтурған‚ дейишкә тоғра кәлсиму, бу қанунға хилап бир һәрикәт әмәс. Бундақ хәвәрләр ичкири өлкиләрдә давамлиқ йүз берип туриду, бу йәрдики мәсилә шинҗаңниң вәзийити башқа, һөкүмәт әндишә ичидә.”

Йәнә хитай ахбаратиниң хәвәр қилишичә, “шинҗаң учурлири блоги” “турпанда иш чиқти, йәнә яман хәвәрләр келиватиду” дегән мавзуда бир муқәддимә хәвәр бәргән.
Әмма хәвәрниң тәпсилатида һаварайидики начарлиқ сәвәбидин турпанда қатнаш вәқәлириниң көпийип кәткәнлики, бу сәвәбтин тәрәп-тәрәптин адәм өлүш вә ярилиниш хәвәрлири келиватқанлиқи баян қилинған.

Буму даириләр тәрипидин “кишиләрни қаймуқтуруп, җәмийәттә сарасим пәйда қилиш” дәп қарилип тор тақиветилгән.

Бу һәқтә йәнә бир хитай көзәткүчи мундақ дәйду: “һөкүмәт даим бундақ хәвәрләрни ‛кишиләрдә хата чүшиниш вә сарасим пәйда қилди‚ дәп әйибләйду, әмәлийәттә хата чүшинивалидиғанлар вә сарасимигә чүшидиғанлар даириләр йәни һөкүмәт тәрәп өзи, болупму дөләт бихәтәрлик хадимлири.”

Юқириқи учурлардин, уйғур районида “5-июл вәқәсидин” кейин йолға қоюлуватқан тор бекәтләргә қарита уҗуқтурма сиясәтниң техичә давам қиливатқанлиқи ашкарилиниш билән бирликтә, районда чиқиватқан ишларниң йәни йүз бериватқан қаршилиқ һәрикәтлириниң хитай тор абонтлириниң әң муһим диққәт нуқтиси болуватқанлиқи, бәзи хитай торчиларниң бу вәзийәттин пайдилинип өз торлирини базарға селиватқанлиқи ашкариланмақта.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт