Тонулған тарихчи алим абләһәт камалоф қазақистандики уйғуршунаслиқ мәркизиниң бүгүнки тәқдири һәққидә тохталди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-05-04
Share
Uyghurshunasliq-merkizi-xadimliri-Almata.jpg Уйғуршунаслиқ мәркизи хадимлири уюштурған паалийәттин көрүнүш. 2009-Йили, алмата.
RFA/Oyghan

Мәлумки, мәшһур қазақ алими, қазақистан илминиң асасчиси қаниш сәтпайефниң тәклипи вә биваситә иштракчилиғида 1949-йили қазақистан пәнләр академийисидә уйғур-туңган мәдәнийитини өгиниш бөлүми ечилған иди. Кейинирәк, йәни 1963-йили у, пәнләр академийиси тилшунаслиқ институти йенидики уйғуршунаслиқ бөлүмигә өзгәртилди. 1986-Йили болса, шу бөлүм асасида уйғуршунаслиқ институтиниң қурулуши пәқәт қазақистанлиқ уйғурларла әмәс, бәлки дуняниң һәр қайси җайлирида яшаватқан барлиқ уйғурлар һаятидики унтулмас вәқәләрниң бири болған иди.

Бу йили әнә шу уйғуршунаслиқ институтиниң қурулғиниға 30 йил толди. Совет дәвридә мәйданға кәлгән бу илмий дәргаһ шу мәзгилдә һөкүмәт тәрипидин алаһидә ғәмхорлуққа елинип кәлгән иди. Институт тәтқиқатлириниң асасий йөнилиши хитай вә уйғур елидики сиясий, иҗтимаий, иқтисадий өзгиришләрни өгинишкә қаритилған болуп, бу мәсилиләр бойичә нурғунлиған илмий лайиһиләрни орунлаш, кадирларни тәйярлаш ишлириму көздә тутулди. Амма 1991-йилдин кейин, йәни совет иттипақи ғулап, қазақистан өз мустәқиллиқини алғандин кейин, уйғуршунаслиқ институтиниң кейинки тәқдири көплигән талаш-тартишлар арисида қалған иди. Ақивәттә у 1996-йили шәрқшунаслиқ институти тәркибидики уйғуршунаслиқ мәркизигә айланди.

Радиомиз зияритини қобул қилған сабиқ уйғуршунаслиқ институтиниң илмий хадими, тарих пәнлириниң намзати мунир ерзин шу дәврини әсләп, мундақ деди: «бу алимлиримиз мол йетишип чиққан бир дәвр иди. Уйғуршунаслиқ пени бу узун вақиттин бери дуняниң чоң-чоң алимлириниң диққитини өзигә җәлп қилған бир саһә иди. Бу вақитта тарихчилиримиз уйғур хәлқиниң өтмүшидики вә келәчикидики муһим мәсилиләр бойичә хели ишларни иҗра қилип кәлди.»

Он йилға йеқин өмүр сүргән уйғуршунаслиқ институтиниң мирасхори, 1996-йили қайта тәшкилләнгән уйғуршунаслиқ мәркизиниң бүгүнки тәқдири қандақ болуватиду? униң елип бериватқан илмий тәтқиқатлири немидин ибарәт? у қандақ қийинчилиқларни баштин кәчүрүватиду?

Биз бу һәқтә қазақистан билим вә пән министирлиқи сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизиниң баш илмий хадими, тарих пәнлириниң доктори абләһәт камалоф билән сөһбәт елип бардуқ.

- Абләһәт, уйғуршунаслиқ мәркизи алдинқи вә кейинки йилларда асасән қандақ лайиһиләр бойичә тәтқиқат ишлирини елип барди?

- Тарих пәнлириниң доктори рисаләт кәримова рәһбәрликидики уйғуршунаслиқ мәркизи омумән қазақистан вә шәрқ әллири мунасивәтлириниң тарихий, мәдәний, иҗтимаий,сиясий, иқтисадий мунасивәтлирини, шуниң билән бир қатарда, дуня мәдәнийәтлири мәсилилирини системилиқ рәвиштә тәтқиқ қилиш бойичә иш елип бериватиду. Мәркәз өткән йиллири «мәркизий асия түркий хәлқлириниң тарихий, мәдәний өз ‏-ара бағлинишлири», «қазақистан вә шәрқий түркистан мәркизий асия мәдәнийәтләр җәрянлириниң системисида», «улуғ йипәк йолидики қазақистан вә шәрқий түркистанниң шәрқ вә ғәрб мәдәнийәтлириниң өз‏- ара бағлиниши системисида», «қазақистан вә шәрқ әллири аләмшумул дуняниң өзгириш шараитлирида» намлиқ чоң илмий лайиһиләрни орунлап кәлгән иди.

- Һазирчу?

- Һазир болса бизниң мәркәз «қазақистан вә мәркизий асияниң тарихи вә мәдәнийити бойичә шәрқий түркистан мәнбәлири» (18-әсир вә 19-әсирниң беши), «18-вә19-әсирләрдики сопилиқ поезийәси мәркизи асия хәлқлири мәдәнийитиниң омумийлиқ һадисиси сүпитидә» темисида илмий лайиһиләр бойичә тәтқиқат ишлирини елип бериватиду.

- Сизгә яхши мәлум, һәр қандақ бир илмий тәтқиқатниң нәтиҗиси нәшр қилинған әмгәкләр билән өлчиниду. Мушу уйғуршунаслиқ мәркизи һөкүм сүрүватқандин буян қандақ әмгәкләр нәшр қилинди?

- Мәркәзниң мәвҗут болушидин тартип униң хадимлири тәрипидин, атап ейтқанда, рисаләт кәримованиң «уйғурларниң әнәниви бәдиий һүнәр вә кәсиплири», рәхмәтҗан йүсүпофниң «зия сәмәдиниң тарихий романлири», «классикилиқ тарихий проза вә лирикидин нәмуниләр» намлиқ монографийәлири, дилшат рәйһаноф тәрипидин тәйярланған мирза муһәммәд һәйдәрниң «тарихи рәшиди» китаби, тарихчи гегил исхақофниң «уйғуршунаслиқ бойичә тәтқиқатлар», тилшунас алим туғлуқҗан талипофниң «талланған әмгәкләр» вә «уйғуршунаслиқ бойичә тәтқиқатлар», шәхсән өзүмниң «қәдимий уйғурлар» монографийиси, бу китабим шундақла иранда парис тилидиму йоруқ көрди. Буниңдин ташқири йәнә коллектиплиқ монографийиләрму нәшр қилинип турди. Мәсилән, кейинки йиллири «қазақистан уйғуршунаслиқи: әнәниләр вә нәмуниләр», «заманиви уйғуршунаслиқниң муһим мәсилилири», «шәрқий түркистан мәркизий асия мәдәнийәтлири җәрянлирида», «улуғ йипәк йолидики қазақистан вә шәрқий түркистанниң шәрқ вә ғәрб мәдәнийәтлириниң өз ‏- ара бағлиниши системисида», «мәркизий асиядики хәлқләр вә мәдәнийәт», «маһмут қәшқәриниң дуня мәдәний мирасидики төһписи», «уйғурларниң тарихи вә мәдәнийити бойичә тәтқиқатлар» намлиқ китаблар, җумһурийәт миқиясида, шундақла йеқин вә йирақ чәтәлләрдә нәшр қилинған топламларда йүзлигән мақалилири йоруқ көрди.

- Уйғуршунаслиқ мәркизиниң бүгүнки паалийәтлири мушуниң биләнла чәклинәмду?

- яқ, әлвәттә. Мәркәз алимлири һазирқи иқтисадий қийинчилиқларға қаримай, өзлириниң биваситә кәспий вәзипилиридин ташқири, алий оқуш орунлири, шундақла уйғур мәктәплири үчүн оқуш қораллирини, шундақла илмий кадирларни тәйярлаш бойичиму актип паалийәт елип бериватиду десәм болиду. Улар қазақистанниң башқиму илмий дәргаһлири вә алий оқуш орунлири, мәтбуат һәм нәшриятлар, мәдәнийәт, маарип вә сәнәт мәркәзлири билән һәмкарлиқта, асия, явропа вә америкиниң йетәкчи илмий мәркәзлири билән бирликтә илмий лайиһиләрни орунлашта, хәлқара илмий муһакимә йиғинлирини вә башқиму паалийәтләрни уюштурушта вә өткүзүштә алаһидә паалийәтчанлиқ көрситиватиду.

- Һазир уйғуршунаслиқ мәркизи алдида қандақ мәсилиләр бар? келәчәктә қандақ пиланларни әмәлгә ашуруш көздә тутулуватиду?

- Бизни һазир биарам қиливатқан мәсилиләрниң бири хираҗәт мәсилиси. Бу мәсилә илгириму болған иди. Һазир мәркәз хадимлири қисқартилған хираҗәт билән ишләп келиватиду. Шу мунасивәт билән мутәхәссисләрму йетишмәйду. Мааш төвән болғачқа, яшларму мундақ ишларға кәлмәйду. Мундақ әһвал барлиқ илмий тәтқиқат институтлирида мәвҗут. Амма бу қийинчилиқ болупму бизгә наһайити еғир билиниватиду.

- Мәркәзниң чәтәлдики илмий тәтқиқат орунлири билән болған алақилири һәққидә немә дәйсиз?

- Биз һәр қетимда илмий лайиһиләр түзгән вақитта материял топлаш мәқситидә чәтәлләргә илмий сәпәрләрни пиланлаймиз. Шундақла һәр йили чәтәлләрдә болидиған илмий муһакимә йиғинлириға қатнишишниму өз мәҗбурийитимизгә алимиз. Әмма, әпсуски, көпинчә биз буниңға өз янчуқимиздин пул төләп баримиз, юқиридин буниңға мәхсус хираҗәт бөлүнмәйду. Илмий әмгәкләрни нәшр қилиштиму худди шундақ қийинчилиқларға дучар болуватимиз. Амалниң баричә һамийларни тепип, яки болмиса өз пулимизға китаблиримизни чиқиришқа мәҗбур болуватимиз. Башқа амал йоқ. Келәчәк пәқәт һөкүмәтниң бизгә қанчилик мәбләғ аҗритишида болуватиду.

- Әмди уйғур ели билән болған мунасивәтләр һәққидә қисқичә тохтилип кәтсиңиз.

- Йошуридиғини йоқ, илгири, йәни уйғуршунаслиқ институти болған вақитта аримиздики алақиләр йеңила орнашқа башлиған иди, амма қазақистан мустәқиллиқ алғандин кейин, иқтисадий қийинчилиқлар түпәйли мунасивәтлиримиз үзүлүп қалди. Мәркәз үчүн, әлвәттә, уйғур автоном райони билән алақиләрниң болғини биз үчүн яхши болатти, чүнки елип бериватқан тәтқиқатлиримиз бир. Кейинки йилларда икки тәрәп тәтқиқатчилири арисидики бериш-келишләр, тәҗрибә алмаштурушлар, әпсуски, тамамән үзүлүп қалди. Биз һәр қачан мундақ илмий алақиләрниң болушини халиған болар идуқ.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт