«2-Нөвәтлик хәлқаралиқ уйғуршунаслиқ йиғини»да муһакимә қилинған темилар

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2015-11-23
Share
Uyghurshunas-yighin.jpg «2-Нөвәтлик хәлқаралиқ уйғуршунаслиқ йиғини» дин көрүнүш. 2015-Йили ноябир.
RFA/Erkin Tarim

Америкидики җорҗ вашингтон университети билән бирюссел вә париждики бир қанчә университетниң һәмкарлишишида уюштурулған «уйғур тарихи, мәдәнийити вә җәмийити бойичә 2-нөвәтлик хәлқаралиқ уйғуршунаслиқ йиғини» 17-18-ноябир күнлири бирюссел, 19-20-ноябир күнлири фирансийәниң пайтәхти париж шәһиридики шәрқ тиллири вә мәдәнийити институтида өткүзүлди. Йиғинда америка, австралийә, русийә, түркийә, исраилийә, қазақистан вә явропа дөләтлиридин кәлгән 40 тин артуқ тәтқиқатчи мутәхәссисләр уйғур тарихи, мәдәнийити, тили, сиясий-иҗтимаий мәсилилири болуп көп даирә бойичә илмий доклатини сунди. Ундақта йиғинда уйғур тәтқиқати тоғрисида немә йеңи мәсилиләр оттуриға қоюлди? бу һәқтә нәқ мәйдандин, йиғинға қатнашқан зиялийлардин доктор мәмтимин әла, әнвәр вә искәндәр әпәндиләр өз көз қарашлирини баян қилди.

«2-Нөвәтлик хәлқара уйғур тәтқиқати йиғини» қандақ өтти? дегән соалимизға мәмтимин әла әпәнди мундақ җаваб бәрди:
Парижда вә бирюсселда чақирилған йиғинни кәң мәнидин елип ейтқанда яхши өткүзүлди дәп қараймән. Буниң бирқанчә сәвәблири бар. Биринчиси бу қетимқи йиғиндин шуни көрдуқки, уйғур тәтқиқати бурунқи рус вә германларниң классик тәтқиқатидин һазирқи америка, фирансийә, австралийә вә түркийә қатарлиқ дөләтләрдики тәтқиқатларниң бир қисмиға айланғанлиқини көрдуқ. Бу дөләтләрдин кәлгән билим адәмлири өзлириниң тәтқиқат мақалилирини оқут өтти. Буниңдин шуни көрүвалалаймизки, уйғур тәтқиқати бурун бирнәччә дөләттила тәтқиқ қилинған болса, һазир нурғун дөләтләргә кеңийипту. Иккинчиси йиғинда оттуриға қоюлған темиларниң йеңилиқи, уйғурларни чүшиниш вә дуняға чүшәндүрүш җәһәттин бәк муһим дәп ойлаймән.

Мәмтимин әла әпәнди «мәсилән қайси мақалиләр?» дегән соалимизға җаваб берип, америка җорҗи вашингтон университети оқутқучиси шон робертс әпәндиниң «уйғурларда террорчилиқ барму» мавзулуқ мақалиси вә америкидин кәлгән тәтқиқатчи лорин ханимниң уйғурлардики оттура буржуазийә қатлиминиң үрүмчидә бәрпа болуши, уларниң уйғурларниң һазирқи әһвалиға аит мақалисини мисал қилип көрсәтти вә йиғинда уйғурларниң нахша-усули, музикиси вә диний турмуши тоғрисидиму көп илмий мақалә оқуп өтүлгәнликини баян қилди.

Мәмтимин әла әпәнди йиғинда илһам тохтиниң иш-излири тоғрисидиму мақалиләрниң оқуп өтүлгәнликини баян қилғандин кейин, бу йиғин арқилиқ уйғурларниң тәтқиқ қилинидиған обекитла әмәс, тәтқиқ қилидиған күчкә айланғанлиқини көргәнликини, көп санда уйғур зиялийлириниң өз тәтқиқатлирини оқуп өткәнликини баян қилип мундақ деди: бу қетимқи йиғинда биз һаяҗанландурған йәнә бир нәрсә, бу қетимқи йиғинға уйғурлардин ондәк тәтқиқатчи қатнишипту. Уларниң мақалилиридә оттуриға қоюлған нәрсиләрниң йеңилиқи бәкла муһим орунда туриду. Мәсилән вақит мунасивити билән булардин бирнила мисал берип өтәй. Фирансийәдики дилнур рәйхан ханимниң уйғурлар билән хитайлар оттурисидики той қилишқа уйғурлар қайтуруватқан инкаслар тоғрисидики мақалиси кишиләрниң қаттиқ диққитини қозғиди. Йәнә бири америкидин кәлгән доктор долқун қәмбириниң тарим мәдәнийити тоғрисидики көз қариши. Тарим ойманлиқида уйғурларниң парлақ мәдәнийәт яратқанлиқини мисаллар билән аңлатти.

Биз баштин ахирғичә бу йиғиндики доклатларни аңлиған лондонда докторлуқ үчүн оқуватқан искәндәр әпәндигиму микрофонимизни узаттуқ. У, йиғинда көп йеңи темиларниң оттуриға қоюлғанлиқини уйғур тәтқиқати үчүн зор төһпә икәнликини тәкитлиди.

Германийәдин келип доклат аңлиған уйғур зиялийси әнвәр әпәнди йиғинниң наһайити яхши өткәнликини, мәзкур йиғинниң уйғур тәтқиқати үчүнла әмәс, уйғур дәваси үчүнму пайдилиқ болғанлиқини баян қилди.

Париждики шәрқ тиллири вә мәдәнийити институтида чақирилған йиғинда америка, австралийә, русийә федератсийәси, түркийә, қазақистан вә явропа дөләтлиридин болуп 24 нәпәр тәтқиқатчи илмий доклат бәрди.

Җорҗ вашингтон университети билән бирюссел университети бирликтә саһибханилиқ қилған болуп, йиғинниң бирюсселдики лебри университетидики қисми 17-18-ноябир күнлири белгийәниң бирюссел шәһиридә өткүзүлгән болуп, буниңға 22 тәтқиқатчи иштирак қилған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт