Analizchilar: Uyghurlargha xitayning chaghinini ötküzüsh teshebbusi medeniyet assimilyatsiyesi

Muxbirimiz méhriban
2018-02-14
Élxet
Pikir
Share
Print
"Bawdi" bazirida sheher ahaliliri chaghanliq asma buyumlarni tallawatqan körünüsh. 2016-Yili 16-yanwar, korla.
"Bawdi" bazirida sheher ahaliliri chaghanliq asma buyumlarni tallawatqan körünüsh. 2016-Yili 16-yanwar, korla.
uy.ts.cn

"Tengritagh tori" ning 13-féwraldiki xewiride, 9-féwral küni aqsuning onsu nahiyesining onsu bazirigha qarashliq 15 mehellidiki her millet ammisining xitayning bel dumbaq ussuli, chong bash balilar ussuli, ejdiha we shir ussuli qatarliq nomurlarni orundap, 2018-yilliq chaghan bayrimini kütüwalghanliqi we nahiye baziridiki 5000 din artuq ammining pa'aliyetke qatnashturulghanliqi xewer qilindi.

Birnechche kündin buyan xitay hökümet taratqulirida Uyghur diyaridiki herqaysi nahiye-yézilarda yerlik hökümetning teshkillishi bilen chaghanni kütüwélish namida her xil medeniy pa'aliyetler uyushturuluwatqanliqi heqqidiki xewerler köpeydi. "Shinjang géziti", "Tengritagh tor" qatarliqlarning 12-13-féwraldiki sanlirida yene, xotenning niye nahiyesidiki 12 yashliq Uyghur qizining shendung ölkisining chingdaw shehiridiki xitay pen-téxnika jem'iyitining ezasi zéng jiyenxu'a isimlik "Xitay bowisi" bilen ékranda körüshüp, pütün a'ilisige wakaliten zéng jiyenxuwa isimlik "Xitay bowisi" ning chaghan bayrimida özige ewetken chaghanliq puligha minnetdarliq bildürgenliki, "Xitay bowisi" ning chaghinini tebrikligenliki؛ 10-féwral küni bolsa qeshqerning 90% tin köprek ahalisi Uyghurlarni teshkil qilghan qaghiliq nahiyeside "Chaghanni tebriklesh" sen'et pa'aliyiti ötküzülüp, "Weten'ge medhiye", "Bizning shinjang yaxshi jay" dégendek qizil naxshilar xitayche éytilip, kompartiyege minnetdarliq bildürülgenliki, qeshqer shehiridiki awat kochilargha qizil panuslar ésilip, "Her millet xelqining chaghanni qizghinliq bilen kütüwélish keypiyati" yaritilghanliqi qatarliq xewerler bérildi.

Xitay hökümet metbu'atliridiki uchurlardin melum bolushiche, chaghanliq her xil mezmundiki pa'aliyetler, Uyghur diyarining her qaysi nahiyeliride omumyüzlük uyushturuluwatqan bolup, bularning hemmiside xitay medeniyiti, milliy en'enisi shuningdek wetenperwerlik teshwiqati asasiy salmaqni igiligen.

Oxshash mezgilde chet'ellerdiki feysbok qatarliq ijtima'iy taratqulardimu Uyghurlarning xitay millitining milliy bayrimi-chaghanni tebrikleshke mejburliniwatqanliqi, naraziliq inkaslirida bolghanlarning jazalinidighanliqi heqqidiki inkaslarmu köpeydi.

13-Féwral küni ijtima'iy taratqulardin feysbokqa yéqinda Uyghur diyaridin qaytip kelgen bir qazaqistan puqrasining inkasi yollandi.

Bu qazaq puqrasi nöwettiki Uyghur diyari weziyitini teswirlep, "Bügün xitaydin keldim. Sherqiy türkistanda ehwal bek éghirken, öz közüm bilen körgen ehwalni démekchimen. Sherqiy türkistanda xitaylarning chaghan bayrimini tebriklesh bahaniside, her bir öyge 50 koydin panus élish mejbur qiliniptu. Her bir a'ile ishikining ikki teripige xitayche qizil qeghezlik mesnewi ésishqa mejburken, eger buni qilmisa idiyengde mesile bar dep, 15 künlük öginishke élip kétilip, bir ikki yil türmide yétip chiqishi mumkinken. Her bir a'ilige xitaylarni ekiriptu, chaghanda u xitaylar bazadin chaghanliq benshir ekirip, shu a'ilidikiler bilen bille pishurup yeydiken, bu benshirni qeyerdin ekelgenlikini bilmeydiken, eger uning halal yaki halal emesliki sürüshte qilinsa, 15 künlük öginishke ekitilip, bir ikki yil késilishi mumkinken. Choqum sorimay mejbur yéyishi kérekken. Sherqiy türkistanda ehwal buningdin éghir, hemmini éytip bolalmidim. Biz qazaqistandin barghan bolsaqmu, u yerdikilerning biz bilen körüshküdek ehwali yoq", dégen.

Radiyomiz Uyghur diyaridin igiligen ehwallardinmu hökümet da'irilirining atalmish "Qoshmaq tughqan" bolghan a'ililerni bu yilliq chaghanni birlikte ötküzüshke seperwer qilghanliqi melum boldi.

Ürümchidin radiyomiz ziyaritini qobul qilghan bir xitay ayal bayanida, "Bu yilliq chaghanda, a'ililikler qorusida olturushluq Uyghur qoshnimiz, yeni, 'qoshmaq tughqinimiz' bizning chaghinimizni tebriklep Uyghurlarning sangzisini sélip ekirdi, chaghan küni bizmu bu Uyghur qoshnimizni chaqirip birlikte chaghanni kütüwélishqa teyyarliniwatimiz" dédi.

Nöwette yawropadiki melum dölette yashawatqan bir xanimmu özining Uyghur diyaridiki tughqinining bu yilliq chaghanda xitay "Qoshmaq tughqini" ni yoqlashqa baridighanliqidin xewer tapqanliqini bildürdi.

Chet'ellerdiki Uyghur ziyaliyliridin biri, amérikidiki medeniyet tetqiqatchisi doktor qahar barat ependi da'irilerning Uyghurlarning 1000 yillardin buyan dawamliship kéliwatqan diniy bayramliridin roza héyt, qurban héyt qatarliq en'eniwi bayramlirini ötküzüshke qarita türlük cheklimilerni kücheytiwatqan, hetta Uyghurlarning roza tutush qatarliq dini we milliy en'enilirini erkin dawamlashturushni cheklewatqanda xitay medeniyet en'enisining simwolluq ipadiliridin biri bolghan chaghan bayrimini Uyghurlargha téngishini medeniyet jehettin "Kemsitish" we "Assimilyatsiye qilish meqsitige yétish üchün" qilin'ghan "Medeniyet tajawuzchiliqi" dep körsetti.

Doktor qahar barat ependi yene nöwette xitay da'irilirining Uyghur diyarida yürgüzüwatqan siyasiy, diniy we medeniyet, jümlidin til-yéziq, milliy örp-adet qatarliqlargha qaratqan yeklesh siyasitining alliqachan xelq'ara metbu'atlarning diqqitige we xewer obyéktigha aylan'ghanliqini bildürdi.

U bayanida yéqindin buyan erkin asiya radi'osidin bashqa, xelq'arada tesiri küchlük bolghan taratqulardin amérikining s n n, nyu-york waqti hem roytérs, b b s agéntliqi qatarliq köpligen xelq'ara taratqularda bériliwatqan Uyghur weziyiti, jümlidin Uyghurlargha qaritilghan nazaret qilish, yépiq terbiyelesh merkezlirige qamash, diniy. Ilmiy ziyaliylar we sen'etkarlarning tutqun qilinishi heqqidiki xewerler we tepsilatlarning gherb döletliridiki kishilik hoquq teshkilatliri hetta dölet hökümetliriningmu jiddiy diqqitini qozghawatqanliqini tekitlidi.

Amérikida turushluq xitay weziyet analizchiliridin "Béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu péng ependimu xitay da'irilirining xitay medeniyet en'enisige ige chaghanni Uyghurlargha téngishining yaman aqiwet élip kélishi mumkinlikini agahlandurdi.

Xu péng ependining qarishiche, xitay hökümet da'irilirining xitayning chaghan mezgilide Uyghurlarni mejburiy halda chaghan ötküzüshke mejburlash, xitay kompartiyesini medhiyeleydighan qizil naxshilarni éytquzup, sadaqitini ipadileshke zorlash qilmishlirining axirqi netijisi Uyghurlarning xitay hökümitini himaye qilish emes eksiche, xitay hökümitige bolghan naraziliqini téximu kücheytidighan weziyetni shekillendürüshi mumkin.

Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining dotsénti tarix penliri doktori erkin ekremmu oz qarashlirini otturigha qoyup, hazirqi medeniyet assimilyatsiyesining xitayning siyasiy istratégiyesining bir qismi ikenlikini ilgiri sürdi.

Uning qarashlirigha tayan'ghanda, medeniyetler peqet öz'ara teng barawerlik we ixtiyari yosunda qobul qilinidighan bolup, Uyghurlar tarixtin béri sherq we gherbning medeniyet almashturushida muhim rol oynighan. Uyghurlar tarixta bashqilarning ilgharliqlirini öz ixtiyari bilen qobul qilghan we özlirimu bashqilargha öz medeniyetlirini tarqatqan. Bashqa milletlerning dini we mili en'enilirige chek qoyup, uning ornigha öz medeniyiti we örp adetliri, hetta bayramlirini mejburiy téngish assimilyatsiye qilishtin dérek béridiken.

Toluq bet