Яң зеңшинниң туңганлар арқилиқ уйғурларни контрол қилиш тактикиси

Ихтиярий мухбиримиз қутлан
2013.05.17
ma-titey-madotey-305.png Яңзеңшин дәвридә қәшқәрдә оннәччә йил йәрлик хақанболуп хәлқни қан йиғлатқан туңган генерал мафушиң (ма-титәй) вә униң зорлуқ билән әмригә алған уйғур аяли (Menbe: A. Forbes, Muslims and Warlords in Chinese Central Asia, 1986. Qutlan/RFA photo)
A. Forbes (RFA/Qutlan)

Уйғур елиниң йеқинқи вә һазирқи заман тарихида уйғурлар билән туңганлар оттурисида йүз бәргән мурәккәп вә көп қутуплуқ сиясий мунасивәтләр һелиһәм тарихшунаслиқтики бир қийин тема болуп турмақта.

Болупму февдал милитарист яң зеңшин уйғур елигә һөкүмранлиқ қилған 17 йил җәрянида туңганларниң әскирий күчидин үнүмлүк пайдилинип уйғур диярини бималал һалда өз қолида тутуп турғанлиқи һәммигә мәлум.

Ундақта, яң зеңшин немә үчүн туңганлардин пайдиланған? униң уйғур елидә туңганларниң қоли билән уйғурларни контрол қилиштики түп муддиаси немә иди? униң бу хил сиясий оюнлири уйғур ели тарихида уйғурлар билән туңганларниң миллий мунасивәтлиригә қандақ җараһәтләрни қалдурған?

Мәлумки, уйғурлар билән туңганлар оттурисидики зиддийәтләр әң дәсләп 19 - әсирниң ахириқи мәзгиллиридә уйғур елидә йүз бәргән зор сиясий вәқәләр билән мунасивәтлик болған. Ашу тарихий мәзгилләрдә қомул ваңлиқи, или султанлиқи һәмдә яқуббәг дөлитидә уйғурлар билән туңганлар арисида сиясий мәнпәәт җәһәттики яраштурғили болмайдиған сүркилишләр ипадилинишкә башлиған. Доктор әркин әкрәм бу һәқтә зияритимизни қобул қилип өз қарашлирини баян қилди. У йәнә өз сөзидә милитарист яң зеңшинниң туңганлардин пайдилинип уйғурларни тинҗитиштики тактикиси һәққидә бирқанчә җәһәттин мулаһизә елип барди.

Мафушиң (матитәй) тәрипидин пут-қоли кесилип нака қилинған уйғурлар (A. Forbes, Muslims and Warlords in Chinese CentralAsia, 1986.)
Мафушиң (матитәй) тәрипидин пут-қоли кесилип нака қилинған уйғурлар (A. Forbes, Muslims and Warlords in Chinese CentralAsia, 1986.)

1912 - Йили милитарист яң зеңшин уйғур елиниң сиясий һоқуқини өз чаңгилиға киргүзгәндин кейин шу йили қомулда йүз бәргән төмүр хәлпә қозғилиңини һечқанчә әскирий күч ишләтмәй турупла туңган офетсер ли шофуниң “қуран” тутуп ялған қәсәм ичиштәк рәзил оюни арқилиқ устилиқ билән бастурған. Шундин башлап яң зеңшин туңганларниң қоли билән уйғурларни контрол қилиш тактикисини түзүп чиққан. У алди билән өзи билән юртдаш болған ма фушиң исимлик туңганни индәккә кәлтүрүп мәхсус туңган қошуни тәсис қилған. Уйғурларниң диний етиқад җәһәттики һессияти түпәйли хитайларға қариғанда туңганларға йеқин туридиғанлиқини чоңқур чүшәнгән яң зеңшин 1914 - йили ма фушиңға “титәй” лик әскирий әмәлни берип өз қошуни билән қәшқәрдә турушқа әвәткән. Шундин башлап ма фушиң “матитәй” дегән нам билән он йиллап қәшқәр хәлқини қан йиғлатқан. 1924 - Йили яң зеңшин ма фушиңниң қәшқәрдә йәрлик хақан болуп һәддидин ашқанлиқини һес қилип, учтурпанниң амбили туңган ма шаввуниң қоли билән уни йоқатқан. Шундин кейин қәшқәр райони йәнә бир туңган әмәлдар ма шаввуниң һөкүмранлиқиға өткән.

1930 - Йилларда ма җуңйиң, ма фуйвән, ма җәнсаң вә ма хусән қатарлиқ туңган қоманданлири вә улар башчилиқ қилған туңган армийәси уйғур хәлқиниң миллий қутулуш инқилабиға мөлчәрлигүсиз зиянларни салған. Миллий инқилаб җәрянидики ечинишлиқ паҗиәләр вә аччиқ ақивәтләрниң хели көп қисми туңган әскирий күчлириниң икки йүзлимилики түпәйлидин келип чиққан. Бу һал тарихта уйғур хәлқи билән туңганлар арисидики миллий мунасивәткә сәлбий тәсирләрни елип кәлгән. Доктор әркин әкрәм милитарист яң зеңшин вә башқа хитай һөкүмранлириниң туңганлар арқилиқ уйғурларни контрол қилиш истратегийәси һәққидә тохталди.

Тәпсилатини аваз улиништин аңлиғайсиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.