Yapon sabiq parlamént ezasi makino: "Uyghurlarni himaye qilishimiz Uyghur dewasini chüshinishtin ilgirila bashlan'ghan"

Muxbirimiz gülchéhre
2016-10-27
Élxet
Pikir
Share
Print
D u q re'isi rabiye qadir xanim yaponiyening sabiq parlamént ezasi makino séyshu ependi bilen söhbette. 2016-Yili 19-öktebir, washin'gton.
D u q re'isi rabiye qadir xanim yaponiyening sabiq parlamént ezasi makino séyshu ependi bilen söhbette. 2016-Yili 19-öktebir, washin'gton.
Photo: RFA

Yaponiyening sabiq parlamént ezasi makino séyshu ependi, 19 öktebir erkin asiya radiyomizda ziyarette bolghan idi. Makino ependi yaponiye parlaméntida "Yapon, Uyghur dostluq guruppisi" ning qurulushigha asas salghuchi. U izchil halda Uyghurlarni her jehettin himaye qilip kéliwatqan yaponluq muhim erbablarning biri. U muxbirlirimiz bilen Uyghurlar weziyiti we ular uchrawatqan insan heqliri mesililiri toghrisida mexsus söhbette boldi. Makino janabliri özining Uyghur siyasiy dewasini 90 yillarning otturiliridin bashlap tonughan bolsimu, özining hemde yapon xelqining Uyghurlargha bolghan tonushining uningdin xéli ilgirila bashlan'ghanliqi heqqide toxtilip "Bizning Uyghurlarni himaye qilishimiz Uyghur dewasini chüshinishtin ilgirila bashlan'ghan, peqet xitay hökümitidin ibaret ortaq düshmen'ge ige bolup qalghanliqimizdinla emes, yaponlarning Uyghurlargha köngül bölüshimiz, eng awwal bizning Uyghurlarni qedimiy tarixqa, bay medeniyetke ige, shundaqla dunya medeniyitige zor töhpiler qoshqan bir xelq dep tonughanliqimiz üchündur" dédi.

Yéqinda yaponiye parlaménttiki wezipisidin istépa bérip dem élishqa chiqqan yaponiyening sabiq parlamént ezasi yapon, Uyghur dostluq elchisi makino séyshu ependi hazir yenila insan heqliri pa'aliyetlirini aktip dawam etküzmekte bolup, u xitay we asiyagha yardem xelq'araliq munbirining mu'awin re'islik wezipilirini atqurmaqta. Ötken charshenbe radiyomizda mexsus ziyarette bolghan makino ependi, erkin asiya radiyosigha "Asiya we dunyaning tinchliqini qoghdashta tégishlik töhpe qoshuwatqan orun" dep baha bérip, yaponiye kishilik hoquq fondi we yaponiye xelqi namidin erkin asiya radiyosi muxbirlirining xizmetlirige teshekkür bildürdi we ilham berdi. Shundaqla söhbet jeryanida özi we yapon xelqining Uyghurlar weziyiti heqqidiki chüshenchisi we Uyghur milliy herikitige qarita qarashliridin bashqa yene, yaponlarning Uyghurlar we Uyghurlar uchrawatqan insan heqliri mesililiri heqqidiki tonushliri qatarliqlar toghrisida muxbirlirimizning so'allirigha jawab berdi.

Makino janabliri özining Uyghurlarni xéli yillar ilgirila tarixiy kitablar arqiliq tonusimu, emma Uyghur milliy dewasi we siyasiy weziyiti heqqide 95-yilliri sabiq Uyghur milliy herikiti rehberliridin erkin aliptékin ependi bilen melum xelq'araliq bir yighinda uchrishish jeryanida resmiy tonushqa ige bolghanliqini we shuningdin étibaren Uyghurlarning siyasiy weziyitige qiziqqanliqini bayan qildi. U yene 5-féwral ili weqesi, 5-iyul ürümchi weqelirining Uyghur mesilisige bolghan tonushini téximu chongqurlashturghanliqini éytti. U yene Uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanimning yéqinqi 10 yil dawamida yaponiyede bir qanche qétim bérish jeryanida élip barghan pa'aliyetlirining Uyghur mesilisini yaponiyede keng da'iride tonushturushta halqiliq rol oynidi dep qaraydighanliqini otturigha qoydi.

Biz uningdin yene, yéqinqi yillarda yaponlarda Uyghurlarni qollash herikitining yuqiri kötürülüshige xitay kommunist hökümitining qandaq rol oynighanliqini soriduq.

Yaponiyede bolsa Uyghurlargha qiziqish Uyghur dewasini chüshinishtin ilgirila bashlan'ghan, Uyghurlarni himaye qilishimiz peqet xitay hökümitidin ibaret ortaq düshmen'ge ige bolup qalghanliqimizdinla emes, yaponlarning Uyghurlargha köngül bölüshimiz, eng awwal bizning Uyghurlarni qedimiy tarixqa, bay medeniyetke ige, shundaqla dunya medeniyitige zor töhpiler qoshqan bir xelq dep tonughanliqimiz üchündur" dédi.

Makino ependi özining we yapon xelqining rabiye qadir bashchiliqidiki Uyghur milliy herikiti we insan heqliri pa'aliyitini qizghin qollaydighanliqini, yapon miqyasida Uyghurlarni qollash pa'aliyetlirining yenimu küchiyiwatqanliqini bildürdi. Makino ependi yene özining yapon parlaméntida dölet ishlirige arilishish jeryanida toplighan tejribiliri we Uyghur mesilisini közitish jeryanida oylighanliri asasida Uyghur milliy dewasining kelgüsige qarita oylighanlirini ipade qildi.

Uzun yilliq tejribilerge ige makino janablirining qarishiche, "Xitay nöwette siyasiy, iqtisadiy her jehette kücheygen bir hakimiyet, emma uning xelq'aradiki obrazi nachar, bolupmu insan heqliri jehette izchil qara tizimlikte turup kelmekte. Pütün dunya birlikni, insanliqni, tinchliqni teshebbus qilidu we bu barghanche asasiy éqimgha aylinidu, bu jehettin alghanda xitay hökümiti özining zorawanliqi we kéngeymichilikini toxtatmaydiken, dawamliq qollashqa ériship kétishi natayin. Hakimiyetning küchige tayinip meyli özining puqraliri we yaki bashqilarning insan heqlirini depsende qilishi uning eng zor ajizliq teripi sanilidu." u yene xitayning özining puqralirigha shundaqla tibet, Uyghurlargha qaratqan insan heqliri depsendichilirini qobul qilghili bolmaydighanliqini tenqid qilip, xitayni her jehettin Uyghurlargha qaratqan basturushni toxtitishqa chaqirip kéliwatqanliqini tekitlidi. U yene mundaq dédi: "Uyghurlar uchrawatqan insan heqliri mesililirini keng türde anglitish, Uyghurlarning arzusigha yéqinlishishigha paydiliq, méningche birlik bolghanda awaz küchlük chiqidu, xuddi tibetlerning hemmisi ortaq étirap qilidighan we egishidighan dalay lamasi bolghandek, Uyghurlarmu insan heqliri himayichisi, tonulghan Uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanimgha uyushup awazini birlikte kücheytishi zörür dep qaraymen. Uningdin bashqa insan heqliri mesiliside yene özige oxshash éziliwatqan tibet, mongghul, hetta xitay puqraliri bilen hemkarliqni kücheytish zörür."

Biz uning yaponiyede dunya Uyghur qurultiyi yaki rabiye qadir xanim bashchiliqida bolmisimu, Uyghurlar teripidin élip bériliwatqan bashqa siyasiy we medeniy pa'aliyetlerge qandaq qaraydighanliqini soriduq.

Makino ependi: "Elwette her türlük pa'aliyetler dawam qilghini yaxshi, emma nishan we arzu bir bolghanda téximu tesiri bolidu dep qaraymen. Chünki, rabiye xanim yaponiyege yaponlargha tonulup boldi, u arqiliq Uyghurlarning siyasiy weziyiti teng tonulmaqta we bu arqiliq yapon, Uyghur dostluqi yéngi mezmunlargha ige qilinmaqta" dédi.

We axirida yene: "Yaponiyede Uyghur dewasi rabiye qadir xanimning pa'aliyetliri arqiliq intayin téz we küchlük tonuldi, yaponiye xelqining Uyghurlarning weziyiti we insan heqlirige bolghan tonushi chongqurlashqanséri, yapon, Uyghur dostluqi kücheymekte. Uyghur insan heqlirige köngül bölüsh yaponiye hökümitining kün tertipige kirishide rabiye qadir xanimning pa'aliyetlirining nahayiti zor roli bar, shunga rabiye qadir xanimning ziyaritidin kéyin, parlaméntta yapon, Uyghur dostluq guruppisi qurulup xizmetlirini dawam qilmaqta. Gerche parlaménttin dem élishqa chiqqan bolsammu, buningdin kéyin yaponiyede Uyghurlarning yenimu zor himayige érishishige ishenchim kamil. Men sahib bolghan insan heqliri fondimu buningdin kéyin dawamliq Uyghur, yapon dostluqida köwrüklük rolimizni dawam qilimiz. Bizning dostluqimiz medeniyet, tarixtin halqip, insan heqliri we dunya tinchliqini meqset qilghan yéngi mezmunlar bilen béyiwatqan dostluq" dédi.

Makino séyshu ependi washin'gton'gha 3 künlük ziyaretke kelgen bolup, ziyaritining tunji küni radiyomizda ziyaret we söhbette bolghanliqidin memnunluq bildürdi.

Toluq bet