2016-Yili “Yüsüp xas hajip yili” dep élan qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2015-12-07
Share
Yusup-xas-hajip-305.jpg Türkiye t r t awazi téléwiziyisi 11-esirdiki büyük Uyghur pelsepe alimi yüsüp xas hajip we uning nadir esiri qutadghubilik toghrisida mexsus programma tarqatti.. 2012-Yili öktebir, türkiye.
RFA/Arslan

Uyghurlarni öz ichige alghan türkiy xelqlerning 11-esirde yashighan büyük mutepekkur sha'iri yüsüp xas hajip tughulghanliqining 1000-yilliqi munasiwiti bilen 2016-yili yüsüp xas hajip yili dep élan qilin'ghan. Qirghizistan dölitining teklipi bilen 26-noyabir künidin 28-noyabir künigiche türkmenistanning mari shehiride ötküzülgen 33-nöwetlik türkiy döletliri medeniyet ministirliri yighinida bu qarar qobul qilin'ghan.

Türkiyede chiqiwatqan “Dunya bülteni” gézitidiki xewerge asaslan'ghanda, mezkur yighin'gha qatnashqan qirghizistan medeniyet, axbarat we sayahet ministiri altinbek maqsutowning teshebbus qilishi bilen, merkizi türkiyege jaylashqan xelq'ara türkiy milletler medeniyet teshkilati bashliqi dusen küsenow ependi buni mezkur teshkilatqa eza döletlerge jakarlighan. Bulardin bashqa ezerbeyjanning sheki shehirini 2016-yilidiki türk dunyasining kültür paytexti dep élan qilghan.

Biz yüsüp xas hajip yili toghrisidiki köz qarishini igilesh üchün tonulghan türkolog, proféssor exmet bijan erjilasun ependi we hajettepe uniwérsitéti oqutquchisi doktor erkin ekremler bilen söhbet ötküzduq.

Proféssor exmet bijan erjilasun yüsüp xas hajipning esirining ehmiyiti toghrisida toxtilip mundaq dédi:
“Yüsüp xas hajipning esiri ‛qutadghu bilik‚ türklerning islamiyetni qobul qilghandin kéyinki edebiyatining tunji büyük edebiy esiridur. Mezkur eserning yene bir muhim teripi siyasetname bolushidur. Siyasetname dégen waqtimizda bügünki nurghun ilim sahesini öz ichige alidu. Mesilen siyasetshunasliq, dölet bashqurush, xelq'ara munasiwetler, jem'iyetshunasliq we psixologiye qatarliqlargha oxshash. Yeni, türklerning siyasiy köz-qarishini öz ichige alidu. Kitabta türklerning dölet bashqurushi otturigha qoyulghan. Mesilen bu heqte ‛qutadghu bilik‚ te nurghun maqal-temsillermu bar. Bu eserdiki dölet bashqurush sen'iti kök türk döliti mezgilinimu öz ichige alghan. Dölet rehbiri bolushning shertliri, birinchisi adil bolushi, ikkinchisi qehriman bolushi, üchinchi sherti bilimlik bolushidin ibaret. Yüsüp xas hajip bu eserni yazghandin kéyin sherqiy qaraxaniylar dölitining xaqanigha béridu. U zamanda qaraxaniylar dölitining chégrasi, sherqiy türkistanning kuchar dégen jayighiche yétip barghan idi.‛qutadghu bilik‚ u, mezgilde Uyghur yéziqi bilen yézilghan 6645 misraliq bir eser idi. Buni xaqaniye edebiy tilining qanchilik bay bir til ikenlikini körsitip bérish üchünmu muhim ehmiyetke ige dep oylaymen.

Proféssor exmet bijan erjilasun ependi yüsüp xas hajipning qaysi türkiy qowmdin ikenliki toghrisida melumat bérip mundaq dédi:
“Yüsüp xas hajip, mexmut qeshqiri hemmisi omumiy jehettin pütün qowmlarni türk dep ataydu. U yillarda türkler 20 qowmdin teshkil tapqan dep yazidu. Eng gherbtiki qipchaq we oghuzlardin tartip, qirghizlar, Uyghurlar we qarluqlar heqqide toxtilidu. Emma, qaraxaniylar dölitining merkizidiki qowmlar qarluqlar, chigiller, yaghmalar we toqsilar idi. Yaghmalar chong éhtimal Uyghurlarning bir qebilisi idi. Shunga yüsüp xas hajipning tégi yaghma, qarluq yaki chigil bolushi mumkin. Chünki özi eserliride qaysi türkiy qowmdin ikenlikini yézip qaldurmighan. Ishletken tilini türkche dep atighan. U, mezgilde türk atalghusi pütün türkiy qowmlarning omumiy ismi idi. Shuninggha éniq bir nerse déyish qéyin.

Tonulghan türkolog, proféssor axmet bijan erjilasun yüsüp xas hajip yilini tebrikleshning ehmiyiti toghrisida toxtilip mundaq dédi:
“Buning ehmiyiti shuki, bizning 1000 yil burunqi bir mutepekkurimizni xatirilishimiz, türklerning öz tarixidin pexirlinishi bilen birlikte tarixtin sawaq élishi üchün intayin ehmiyetlik dep qaraymen. 2016-Yili ichide türkiyede ottura asiya türkiy jumhuriyetliride we dunyaning herqaysi jaylirida yüsüp xas hajip we uning eserliri toghrisida ilmiy muhakime yighinliri chaqirilidu. Bu munasiwet bilen sherqiy türkistanning hazirqi weziyitimu kün tertipke kelgen bolidu.

Qedimki türk tarixi oqutquchisi doktor erkin ekrem ependi yüsüp xas hajipning étnik kimliki toghrisida melumat berdi.

“Dunya bülteni” tor gézitide 12-ayning 6-küni élan qilin'ghan xewerge asaslan'ghanda, merkizi enqerede turushluq “Türksoy”, yeni “Xelq'ara türk medeniyet teshkilati”gha eza dölet we rayonlar bolsa, ottura asiya türkiy jumhuriyetliri we rusiye fédératsiyesi ichidiki türkiy aptonom rayonlar bolup, 2016-yili, yeni yüsüp xas hajip yili mezkur dölet we rayonlarda her xil pa'aliyetler bilen xatirilinidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet