Даңлиқ муқамшунас вә композитор зикри әлпәтта уйғур хәлқиниң хатирисидә

Мухбиримиз қутлан
2015-03-31
Share
Zikri-Elpetta-305.jpg Атақлиқ муқамшунас вә композитор зикри әлпәтта (1915-1986) ниң яшлиқ мәзгилидә чүшкән сүрити. 1940-Йиллар.
RFA/Gulchehre

Бу йил уйғур хәлқиниң 20-әсирдики мәшһур сәнәткари вә музиканти зикри әлпәтта туғулғанлиқиниң 100 йиллиқ хатирисидур.

Бу мунасивәт билән уйғурлар вәтининиң ичи-сирти вә оттура асия әллиридә яшиғучи уйғур җамаити чоңқур һөрмәт вә сеғиниш билән мәрһум зикри әлпәттани яд әтмәктә.

Или хәлқиниң сәнәт булиқидин су ичип йетишкән муқамшунас вә композитор зикри әлпәттаниң һаяти 20-әсирдики уйғур тарихиниң боран-чапқунлуқ сәһипилири билән чәмбәрчас бағлинип кәткән.

У өзиниң музика тили вә сәнәт қорали арқилиқ уйғурлар һаятиниң 1930-йиллардики давалғушлирини, 1940-йиллардики миллий инқилаб кәчүрмишлирини шундақла 1950-йиллардин таки һаятиниң ахирқи йиллириғичә болған арилиқтики аччиқ тиниқлирини ипадә қилишқа тиришқан.

Зикри әлпәтта 1930-йилларниң ахирлирида или уйғур уюшмисиниң тәркибидә қурулған санайи нәписәниң асаслиқ әзаси болуш сүпити билән өз талантини намаян қилишқа башлиған.

Шу йилларда у, бир қатар хәлқ нахша-музикилирини рәтләп, тәртипкә салиду һәм шәхсән өзи бир қисим музикиларни иҗат қилиду. Шуниң билән бир вақитта у шу йилларда или тиятирида сәһниләштүрүлгән "пәрһат-ширин", "ғериб-сәнәм", "қанлиқ дағ" қатарлиқ драмиларға музика ишләйду һәтта бәзидә шәхсән өзи сәһнидә рол алиду. Бу һәқтә униң қизи мәрһум дадисиниң әйни йиллардики сәһнә һаяти һәққидә бәзи әслимиләрни радио аңлиғучиларға тәқдим қилди.

1930-Йилларниң ахирлиридин 1940-йилларниң ахирлириғичә болған җәрян яш зикри әлпәтта музика иҗадийитиниң әң сәмәрилик йиллири болған иди. Бу йилларда у или хәлқи арисида ейтилип келиватқан садир палван нахшилириниң музика вә текистлирини қайта рәтләп қелиплаштурди. Шуниң билән бир вақитта у йәнә "қизил гүл", "тәшнамән" қатарлиқ нахшиларниң музикисини ишләп даңқ чиқарди. Кейинчә "ғунчәм" операсидики бир йүрүш нахшиларға музика ишлиди. "зөһрә җаним" қатарлиқ даңлиқ нахшиларни иҗат қилди. Турғун алмасниң "тәнлирим япрақ" дегән мәшһур шеириға музика ишләп хәлққә тәқдим қилди.

Муқамшунас вә композитор зикри әлпәттаниң шу йиллардики әң чоң иҗадийәтлириниң бири униң 1939-йили "рухсари" намлиқ муқамниң асасий қисмини ишләп чиққанлиқидур. Бу һәқтә мәрһум зикри әлпәттаниң қизи дадисиниң замандашлиридин турсун қаһариниң алматада йоруқ көргән "уйғур сәнитиниң сималири" намлиқ китабидики баянларни алаһидә тилға алиду.

Мәрһум зикри әлпәттаниң музика иҗадийәтлири вә һаят мусаписи һәққидә чоңқур тонушқа игә уйғур зиялийлиридин археолог абдуқәйюм хоҗа бу һәқтә пикир баян қилиду. У: "композитор зикри әлпәтта иҗат қилған нахша-музикилар хәлқ арисиға сиңип кәтти һәмдә хәлқ нахшилириға айлинип кәтти. Бундақ әһвал һәммила композиторларға несип болувәрмәйду. Хәлқ әң яхши баһалиғучидур" дәйду.

1944-Йили 9-айда ақсуда туруватқан шаир лутпулла мутәллип зикри әлпәттаниң "рухсари" муқамини ишләп чиққанлиқини аңлап чоңқур һаяҗанға чөмиду. Шаир зикри әлпәттаниң бу иҗадийитини қутлуқлап "чал сазәндәм" намлиқ мухәммәсни язиду вә ғулҗиға әвәтип бериду.

Вәтән, хәлқ үчүндур даим бизниң ишимиз,
Азад турмуш ашнаси болди һәр бир кишимиз,
Һөр мәқсәтләр йолида бизниң ой вә пикримиз,
Һармай иҗат етиштур йеп-йеңини зикримиз,
Қобул әйләң шеиримни, сиз бималал, сазәндим!

Тәпсилатини аваз улиништин аңлиғайсиз.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт