Хәлқара әмгәк тәшкилати хитайниң уйғур мәҗбурий әмгики үстидин баһалаш елип беришни қарар қилған

Мухбиримиз әркин
2022.06.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Хәлқара әмгәк тәшкилати хитайниң уйғур мәҗбурий әмгики үстидин баһалаш елип беришни қарар қилған Б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачелет “системилиқ ирқй кәмситиш” йиғинида. 2020-Йили июн.
AFP

Б д т кишилик һоқуқ алий комисари мишел бачелетниң кишилик һоқуқ тәшкилатлири тәрипидин “мәғлубийәт” дәп әйибләнгән уйғур ели зияритидин кейин, б д т ниң хәлқара әмгәк тәшкилати һәрикәткә ‍өткән. Мәлум болушичә, хәлқара әмгәк тәшкилатиға әза дөләтләр 11-июн, йәни өткән шәнбә күни өзиниң 110-қетимлиқ йиллиқ қурулйитиниң ахириқи күни хитайға ‍өмәк әвәтип, хитайниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиш мәсилиси үстидин баһалаш елип беришни қарар қилған.

Йиғинда америка, әнгилийә қатарлиқ дөләтләр техиму йоқури сәвийәдики толуқ һоқуқлуқ бир тәкшүрүш ‍өмики әвәтишни тәләп қилған болсиму, хәлқара әмгәк тәшкилатиниң йиллиқ йиғини бир комитетниң хитайға “техникилиқ мәслиһәт һәйити” әвәтип, вәзийәт үстидин баһалаш елип беришни қарар қилған.

Хитайға вәзийәтни баһалаш өмики әвәтиш керәкму яки йоқури дәриҗилик тәкшүрүш ‍өмики әвәтиш керәкму, дегән мәсилә хәлқара әмгәк тәшкилатиниң ‍өткән һәптидики йиғини җәрянида әза дөләтләр арисида муназирә қозғап, ‍ахири вәзийәтни баһалаш ‍өмики әвәтиш пикири қобул қилинған. Лекин хәлқара әмгәк тәшкилатиниң бу қарари кишилик һоқуқ мутәхәссислиридә соал пәйда қилди. Әнгилийәдики һаллам шефелд университети һелена кинидей мәркизиниң дерктори, профессор лавра мурфейниң қаришичә, хәлқара әмгәк тәшкилатиниң һоқуқини ишлитип, толуқ тәкшүрүш елип беришқа иккилинишиниң һечқандақ сәвәби йоқ икән.

Лавра мурфей 14-июн зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: “хәлқара әмгәк тәшкилатиниң уйғур райони вә хитайда әмгәк мәшғулати үстидин тәкшүрүш елип бериши җиддий тәқәзза боливатқан мәсилә. Хитайниң уйғур районида дөләт һамийлиқидики алаһидә мәҗбурий әмгәк программисини йолға қоюватқанлиқиға аит полаттәк пакитлар бар. Мән хәлқара әмгәк тәшкилатиға охшаш чоң хәлқаралиқ органларниң немә үчүн өз һоқуқини ишлитип, хитай һөкүмити һечкимгә рухсәт қилип бақмиған бу мәсилиләр ‍үстидин тәкшүрүш елип беришқа иккилинишидә һечқандақ бир сәвәб көрүп бақмидим.”

Уйғур тәшкилатлириниң қаришичә, мәйли хәлқара әмгәк тәшкилати яки башқа һәрқандақ хәлқаралиқ орган болсун, улар уйғур елида елип баридиған һәрқандақ бир тәкшүрүштә б д т алий комиссари бачелетниң зияритидин савақ елиши, хитай алға сүргән һәрқандақ алдинқи шәртни қобул қилмаслики керәк икән.

Дуня уйғур қурултийиниң явропа иттипақида турушлиқ вәкили, коен ступ 14-июн бу һәқтики зияритимизни қобул қилип мундақ диди: “биз алидиған савақ хитайниң һәрқандақ зиярәткә алдинқи шәрт қоюшушиға йол қоймаслиқ. Әгәр хәлқара әмгәк тәшкилати хитайниң алдинқи шәрт қошушиға йол қойса, бундақ зиярәт хитайниң тәшвиқатиға хизмәт қилип, бу униң уйғур ирқий қирғинчилиқини инкар қилишиға пурсәт яритип бериду. Шуңа хәлқара әмгәк тәшкилати интайин қаттиқ мәйданда туруши, кишиләр билән чәклимисиз, йүз туранә көрүшишни қәтий тәләп қилиши керәк. Бачелетниң зияритидин алидиған әң чоң савиқимиз, қәтий мәйданда туруш, тәләплиримиз вә тәкшүрүш ирадимиз күчлик болуштур.”

Коен ступниң ейтишичә, хәлқара әмгәк тәшкилатиниң шәрқий түркистандики мәҗбурий әмгәкни сүрүштүрүп ‍өмәк әвәтиши яхши иш болсиму, лекин уларға мәҗбурий әмгәк мәвҗут болған конкирет йәрләрни тәкшүрүшини тәвсийә қилидикән.

Коен ступ мундақ деди: “алди билән хәлқара әмгәк тәшкилатиниң өмәк әвәтип, шәрқий түркистандики мәҗбурий әмгәкни сүрүштүрүшни қарар қилиши яхши иш. Болупму бу бачелетниң мәғлубийәтлик зиярити вә буниң хитайниң тәшвиқат ғәлибисигә айлинишидин кейин техиму муһим. Шуңа, хәлқара әмгәк тәшкилатиниң ‍өмәк әвәтип, мувапиқ тәкшүрүш елип бериши яхши иш. Биз бурун бачелетқа бәргән охшаш тәвсийәмизни әмгәк тәшкилатиғиму беримиз. Бундақ тәкшүрүш чоқум чәклимисиз болуши, мәҗбурий әмгәк мәвҗут болған конкирет орунларға берип тәкшүрүш елип берилиши вә һәрқандақ киши билән хитай һөкүмитиниң назаритисиз сөзлишәлиши керәк.”

Мәлум болушичә, хәлқара әмгәк тәшкилати ‍өзиниң ‍өткән икки һәптилик йиллиқ йиғини җәрянида, б д т ға қарашлиқ бу тәшкилатниң хитайниң әмәлий һәркитидә хәлқара әмгәк әһдинамилириға әмәл қилған-қилмиғанлиқини баһалашқа мәсул бир комитети, гәрчә хитай вәкилиниң шиддәтлик рәт қилишиға учриған болсиму, бирақ униң әмгәк һәқлиригә, болупму уйғур елидики уйғур вә башқа йәрлик аз санлиқ милләтләрниң әмгәк һәқлирини системилиқ дәпсәндә қилғанлиқиға даир шикайәтләрни тиңшиған иди.

Лекин шефелд һаллам университети кеннедий кишилик һоқуқ мәркизидики профессор лавра мурфейниң ейтишичә, бу хил тәкшүрүшләрдә, тәкшүргүчиләрниң ишчилар билән йүзтурнә көрүшүши бәк муһим икән. У йәнә һәр хил көрсәткүчләр хитайниң дөләт һамийлиқидики мәҗбурии әмгәк системисини намаян қилип турғанлиқи, хәлқара әмгәк тәшкилатиниң бу нуқтини етирап қилиши керәкликини билдүрди.

Лавра мурфей мундақ дәйду: “һәрқандақ бир хәлқаралиқ органниң хитайда елип баридиған тәкшүрүшидә, тәкшүргүчиләрниң ишчилар билән чәклимисиз, назарәтсиз учришишиға йол қоюлуши бәк муһим. Хәлқара әмгәк тәшкилати һәрқандақ тәкшүрүштә ишчиларниң сөзиниң бәк муһим икәнликини билиду. Шуңа, уларниң ишчилар билән толуқ вә чәклимисиз учришишиға йол қоюлуши керәк. Мән шуниму тәкитлимәкчи, хәлқара әмгәк тәшкилати һәр хил көрсәткүчләр намайән қилип турған хитайниң дөләт һамийлиқидики мәвҗут мәҗбурий әмгәк системисини муваппиқ рәвиштә ипадиләшни етирап қилиши керәк. Болупму улар нәқ мәйданни тәкшүргәндә, хитай мәҗбурий әмгәк системисиниң уйғур районида қандақ ишләйдиғанлиқини чүшүнүши керәк.”

Бу тәшкилатниң ‍өткән шәнбә күнидики омумий йиғинида, униң қармиқидики хитайни назарәт қилиш комитети тәйярлиған хуласә характерлиқ һөҗҗәт толуқ мақулланған болуп, һөҗҗәттә “уйғур хәлқигә қаритилған барлиқ бастуруш тәдбирлириниң қоллинилишидин чөчүдуқ. Бу уларниң ишқа орунлишиш пурситигә еришиши, хитайдики диний вә етник аз санлиқ милләтләргә болған муамилидә кәмситиш характирлик тәсири көрүлмәктә,” дейилгән.

Лекин хәлқара әмгәк тәшкилатиниң қарари хитайниң ғәзипини қозғиған. Америкадики “блумберг хәвәрлири агентлиқи” ниң хәвәр қилишичә, хитай ташқий ишлар министирлиқи баянатчиси ваң венбин 13-июн дүшәнбә күни хәлқара әмгәк тәшкилатиниң қарариға инкас билдүрүп: “биз бу комитетниң орунсиз әйиблишигә қәтий қарши туримиз,” дегән. Униң ейтишичә, хитай һөкүмити “хәлқни биринчи орунға қоюдикән”, шундақла “барлиқ ишчи-хизмәтчиләрниң һәқ-һоқуқи вә мәнпәәтини қоғдап, һәр милләт кишилириниң тәң баравәр ишқа орунлишиш һоқуқини қоғдашқа қаттиқ әһмийәт беридикән.”

Лекин германийәлик уйғуршунас, америкадики “комунизм қурбанлири хатирә фунди” ниң алий дәриҗилик тәтқиқатчи адриян зензниң йеқинда елан қилған бир доклатида көрситилишичә, хитай мәҗурии әмгәкни инкар қилсиму, бирақ униң уйғур дияридики уйғурларни нишан қилған мәҗбурий әмгәк һәркитиниң көлими вә дәриҗиси барғансери кеңәймәктә икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт