«Оксфорд бирләшмиси» рәиси: «уйғурлар: унтулғанларниң авази» бу йилқи байрақдар сөһбитимизниң бири һесаблиниду

Мухбиримиз нуриман
2020-03-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Оксфорд бирләшмиси» өткүзгән «уйғурлар: унтулғанларниң авази» намлиқ муһакимә йиғиниға қатнашқан уйғур вәкиллири. 2020-Йили 11-март.
«Оксфорд бирләшмиси» өткүзгән «уйғурлар: унтулғанларниң авази» намлиқ муһакимә йиғиниға қатнашқан уйғур вәкиллири. 2020-Йили 11-март.
Social Media

11-Март чаршәнбә күни оксифорд бирләшмиси «уйғурлар: унтулғанларниң авази» намлиқ тарихи характерлик муһакимә йиғини өткүзди. Бу қетимлиқ йиғин, окисфорд бирләшмисиниң тунҗи қетим уйғур мәслисини мәркәз қилип өткүзгән паалийити икән.

Оксфорд бирләшмиси мунбиридә дунядики даңлиқ рәһбәрләр вә шәхсләр нутуқ сөзлигән болуп, буларниң арисида американиң сабиқ президентлири роналд реган, җиммий картер, ричард никсон вә бил клинтон, әнгилийәниң сабиқ баш министирлири винстон черчил, маргарет сачер қатарлиқ әрбабларму бар икән. Булардин башқа йәнә мәлком мәкис, далай лама қатарлиқ сиясий паалийәтчиләрму тәклип қилинип, җәмийәттики һалқилиқ мәсилиләр һәққидә сөһбәт орунлаштурулғаникән. 

Әнә шундақ хәлқара сәһнидә абройи юқири болған оксфорд бирләшмиси бу қетим тунҗи нөвәт мәхсус уйғур мәсилисигә алаһидә орун бәргәниди. Оксфорд бирләшмисиниң тор бетидә бу қетимлиқ паалийәтниң орунлаштурулушиниң сәвәби һәққидә мундақ дейилгән: «хәлқара җәмийәт хитайниң уйғур мусулманлирини тутуп турушини‹хитай кишилик һоқуққа дәхли-тәруз қилди' дәп әйиблигән болсиму, бейҗиң тәрәп бу йиғивелиш лагерлирини давамлиқ ‹бөлгүнчиликниң алдини илишни мәқсәт қилған, дөләт бихәтәрлик тәдбирлири сүпитидә орунлаштурулған' дәп кәлмәктә. Уйғур районидикиләр үчүн һәқиқәт зади немә, уйғурланиң инсаний кимлики вә иззәт-һөрмитини қоғдаш үчүн немә қилиш керәк?». 

Йиғинға риясәтчилик қилған оксфорд бирләшмисиниң рәиси сара дүйиб ханим бу қетимқи паалийәтниң тәклип хетидә, паалийәтиниң нишани һәққидә мундақ дегән: «биз өзимизниң бу хәлқаралиқ мунбиримиздин пайдилинип, хәлқараға йәткүзүшкә тегишлик болған һәқиқий учурларни йәткүзүшни мәқсәт қилимиз. Бу қетимқи уйғурлар һәққидики ‹уйғурлар: унутулғанларниң авази' намлиқ сөһбәт йиғини бизниң бундин бурун қилип кәлгән вә қилмақчи болған паалийәтлимиз ичидики әң муһим бир қетимлиқ паалийәт болуп, бу йилқи байрақдар сөһбитимизниң бири һесаблиниду».

Мәзкур муһакимә йиғиниға дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса, америкадики уйғур адвокат нури түркәл, дуня уйғур қурултийиниң лондон тармиқиниң вәкили рәһимә мәһмут, демократик хитай һәрикитиниң рәһбәрлиридин бири, йәни 1989-йилидики тйәнәнмен оқуғучилар һәрикитиниң рәһбири өркәш дөләт қатарлиқлар тәклип қилинған. 

Нури түркәл әпәнди уйғур районида хитайниң уйғурлаға йүргүзүватқан милли қирғинчилиқи, җаза лагерлири вә униңға бағланған мәҗбури әмгәкниң дуняға қандақ тәсир көрситидиғанлиқи тоғрисида тохталған. Тарихтики йиғивелиш лагерлири билән уйғур районидики йеғивелиш лагери һәққидики пакитларни оттуриға қоюп, барлиқ дөләтләрниң һәрикәткә өтүши керәкликини тәкитлигән.

Нури түркәл әпәнди бу қетимқи паалийәтниң уйғурлар мәсилисидики әһмийити үстидә тохтилип, мундақ деди: «оксфорд бирләшмисиниң бу мунбири даңлиқ болупла қалмастин бәлки бу сөһбәткә қатнашқанларму наһайити уқумушлуқ, әқиллиқ кишиләр болғанлиқи үчүн, бу қетимқи сөһбәтни уйғур мәсилисини тәшвиқ қилишта наһайити зор иҗабий тәсир, аммиви ғулғула қозғиялайдиған бир илмий муһакимә йиғини дейиш мумкин.»

Дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйса әпәнди дуня уйғур қурултийиниң хизмәтлирини тонуштурғандин башқа, хитайниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатидики тәсири сәвәбидин өзигә охшаш паалийәтчиләрниң авазиниң боғулуш, тәһдитләргә учраш вә һәтта тутуп турулуштәк йолсизлиқларға дуч кәлгәнликини чүшәндүргән. У, өзиниң аилисиниң бешиға кәлгән паҗиәләрни аңлитиш арқилиқ уйғурланиң бешиға кәлгән күлпәтләрни оттуриға қойған. 

У йәнә бу қетимқи паалийәтниң мушундақ юқири дәриҗилик илмий бир орунда өткүзүлүши уйғур мәсилисиниң хәлқарада, болупму тәтқиқатчилар вә зиялийлар арисида күнтәртипкә келиши үчүн наһайити муһим рол ойнайдиғанлиқини тәкитлиди. 

Йиғинда сөз қилған өркәш дөләт хитай компартийәсиниң дуняға тәһдит түсини алған партийә вә идеологийә икәнликини, дуня җамаәтчиликиниң буни көрмәскә селивелиши вә хитайни нормал бир дөләт дәп көрүшниң ақивитиниң наһайити хәтәрлик икәнликини әскәрткән.

У йәнә бу хәтәрни хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан сияситидин, хоңкоңлуқларға қаратқан бастурушидин, тәйвәнгә қаратқан тәһдитидин көрүвелишқа болидиғанлиқини мәркәз қилған һалда «дуня ойғиниши керәк» дегән пикирни оттуриға қойған.

Рәһимә мәһмут өзиниң кәспи һаяти җәрянида уйғурлардин аңлиған шәхсий һаят һекайилирини аңлитиш арқилиқ уйғурларниң нөвәттики қийин мәсилилири һәққидә тохталған. У һәр бир кишиниң өзини ашу лагерда йетиватқанларниң орниға қоюп ойлинип беқиши керәкликини ейтип, һәр бир кишиниң уйғурларға ярдәм қилиш мәсулийити барлиқини оттуриға қойди.

Адәттә бу хил сөһбәтләр бир саәт давам қилидиған болуп, бу қетим қатнашқучиларниң көп болуши вә суалланиң қизғин давам қилиши билән сөһбәтниң вақти узирап кәткән. 

Оксфорд бирләшмиси уюштурған бу қетимқи муһакимә йиғиниға қатнашқан оксфорд бирләшмисиниң әзаси гузин йәнәр мундақ деди; «тунҗи қетим уйғурларға аит мушундақ чоң паалийәт өткүзүлди. Башқа паалийәтләрдә вирус сәвәби билән җиқ оқуғучи кәлмигән, бу паалийәттә зал лиқ толди. Вақит қис болғачқа бир қанчә соал соралди, лекин сөһбәттин кейин оқуғучилар сөз қилғучиларни орувелишти. Бундин кейинму уйғурлар һәққидә көпрәк паалийәтләрниң орунлаштурулушини үмид қилимиз, дуня уйғур мәсилисини билиши керәк.»

Оксфорд бирләшмиси 1823-йили қурулған болуп, у әнглийиниң оксфорд шәһиригә җайлашқан оксфорд университетиниң оқутқучи-оқуғучилиридин тәшкил тапқан, әнглийәдики һәтта дунядики әң узақ тарихқа игә университет бирләшмилириниң бири һесаблиниду. 

Бу қетимқи уйғурларға аит мәхсус йиғин мәзкур бирләшмә тарихидики йеңилиқ болупла қалмастин бәлки бу йиғинда пүтүнләй даңлиқ уйғур паалийәтчилириниң мәхсус уйғурларниң нөвәттики мәсилиси һәққидә сөзлишигә пурсәт берилишиму тунҗи қетим икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт