Rabiye qadir xanimning singlisi arzugül qadirning lagérdin chiqip jan üzgenliki delillendi

Muxbirimiz shöhret hoshur
2021-05-05
Share
Rabiye qadir xanimning singlisi arzugül qadirning lagérdin chiqip jan üzgenliki delillendi Xelq'ara Uyghur kishilik hoquq we démokratiyeni ilgiri sürüsh fondining re'isi rabiye qadir xanimning singlisi arzugül qadir.
Photo: RFA

Xitay da'iriliri aldinqi ikki qétimliq axbarat élan qilish yighinida, xelq'ara Uyghur kishilik hoquq we démokratiyeni ilgiri sürüsh fondining re'isi rabiye qadir xanimning a'ile tawabi'atidin newrisi aydidar qahar bilen inisi memetjan qadirni ékranda sözletken we ularning xatirjem yashawatqanliqini ilgiri sürgenidi. Emma rabiye xanimning guwahliq bayanatida singilliri arzugül qadir we xelchem qadir qétilip a'ile tawabi'atidin jem'iy 38 kishining tutqunda ikenliki tilgha élin'ghan. Muxbirimizning éniqlashliri dawamida, arzugül qadirning 2017-yili 9 ‏-ayda lagérdin chiqip bir heptidin kéyin doxturxanida jan üzgenliki delillendi..

Rabiye qadir xanimning newrisi aydidar qahar ikki ayning aldida xitay axbaratida amérikining sabiq tashqi ishlar ministiri mayik pompéyogha qarshi söz qilip, özlirining atalmish bext-sa'adet ichide yashawatqanliqini ilgiri sürgenidi. Shu chaghda rabiye xanim, yillardin béri özining téléfonini élishqa jür'et qilalmaywatqan bu newrisining emdilikte xitayning nuqtiliq axbaratlirida pikir bayan qilghudek "Erkin" we "Jasaretlik" bolup ketkinige so'al qoyghan we xitay terepni teshwiqatchiliqtiki bundaq addiy we yalingach oyunlirini toxtitishqa dewet qilghan. Rabiye xanimning déyishiche, uning a'ile tawabi'atidin az dégende 38 neper kishi lagér we türmilerde bolup, bulardin inisi memetjan abduqadir bilen oghli ablikim abduréhim qatarliq besh nepiri salametlikide éghir mesile körülgendila qoyup bérilgen.

Rabiye xanimning déyishiche, uning singlisi arzugül qadir bilen alaqisi 2014-yilining otturiliri üzülgen, 2017-yilining axirigha kelgende, uning lagérda jan üzgenliki heqqide uchur alghan. Biz shu yili arzugül qadirning ölüm uchurini delillesh üchün kuchadiki alaqidar organlargha köp qétim téléfon qilghan bolsaqmu xadimlar bu heqte melumat bermigen we bérelmigenidi.

Ismini ashkarilashni xalimaydighan kucha weziyitidin xewerdar kishilerdin birining ashkarilishiche, eslide kucha nahiyelik yémek-ichmek idarisining pénsiyonéri bolghan arzugül qadir, hayatida tunji qétim 2009-yili "5-Iyul weqesi" din kéyin saqchixanigha chaqirtilghan we bir ayche tutup turulghan. Bu chagh, xitay da'irilirining rabiye qadir xanimni "5-Iyul weqesi" ning qozghatquchisi süpitide tenqidlewatqan mezgilge toghra kélidu. Emma, shu chaghda uning néme dep chaqirtilip, néme dep qoyup bérilgenliki hazirghiche melum emes. Yene shu kishining ashkarilishiche, arzugül qadir 2014-yili 6-ayda ikkinchi qétim tutqun qilin'ghan. Bu Uyghur rayonida atalmish diniy esebiylikke qarshi dolqun qozghalghan, bir nöwet keng kölemlik tutqun bashlinip daghdughiliq ammiwi ochuq sotlar échilghan we tutqunlar omumyüzlük késilgen mezgilge toghra kélidu. Déyilishiche, arzugül qadir ikkinchi qétimliq tutulushida, bir yilche qamaqta yatqandin kéyin, 2015-yilining otturiliri qoyup bérilgen. Bu chaghdimu uning qandaq bahane bilen tutulup yene qandaq bir türtke bilen qoyup bérilgenliki melum emes.

Weziyettin xewerdar bu kishi arzugül qadirning kucha nahiye baziridiki saqsaq ahaliler komitéti we döngmehelle saqchixana xadimliri teripidin tutulghanliqini melum qilghanidi. Saqsaqtiki alaqidar xadimlarmu, arzugül qadirning ölüm uchuri heqqide melumat bérelmidi.

Kucha nahiyelik saqchi idarisidiki bir xadim, arzugül qadirning iz-dériki yoqluqi heqqide özlirige bir qétim inkas kelgenlikini we inkasta uning ölük-tirikliki heqqide uchur soralghanliqini ashkarilighan bolsimu, arqidin bu heqte tepsiliy melumat bérishtin waz kechti.

Rabiye xanimning déyishiche, singlisi arzugül qadir taki 2014-yiligha qeder, saqchilar herqanche tehdit qilip tursimu, uning bilen téléfonda körüshüshtin waz kechmigen. U bu téléfonlar seweblik köp qétimlap saqchixanigha chaqirtilghan we yaki öyige bésip kérilip öy ichi axturulghan. Arzugülning béshidin awarichilik ketmeywatqanliqini körgen uning ürümchidiki uruq-tughqanliri, uni ürümchige köchürüp eketken؛ emma kucha saqchiliri uning ürümchide 3 aydin artuq turushigha ruxset yoqluqini bildürüp kuchagha yandurup ekelgen.

Weziyettin xewerdar kishining déyishiche, arzugül qadir 2017-yili 2-ayda 69 yéshida 3‏-qétim tutqun qilin'ghan we tutulushida, so'al-soraq, qiyin-qistaqning zerbisige berdashliq bérelmigen. Ten-salametlikide tuyuqsiz we téz chékinish yüz bérip jismaniy küchi we heriket qabiliyitidin qalghan. U lagérning tüzüm we orunlashturulushlirigha maslishalmighandin kéyin saqchilar, uni yétiqtiki halette saqsaq ahaliler komitétigha tapshurup bergen. Komitét uni kucha nahiyelik doxturxanigha élip barghan. Bir heptidin kéyin uning jesiti perzentlirige tapshurulghan.

Kucha bazarliq saqchi xadimi, arzugül qadirning buningdin üch yil burun doxturxanida jan üzgenlikini delillidi. U arzugül qadir yashta chong bolghanliqi üchün partiye we hökümetning uninggha ghemxorluq qilghanliqi, uning birmunche "Xataliq" liri bolsimu "Terbiyelesh" tin qoyup bergenliki we emma salametlikide éghir mesile bolghachqa, dawalashning ünüm bermigenlikini ilgiri sürdi.

Türkiyediki musteqil tetqiqatchi abduréshit niyaz ependi, xitayning özige qarshi küchlerni uruq-tughqanliri bilen qoshup jazalash tedbirining insandarchiliq qélipidin chiqqan wehshiy bir tedbir ikenlikini, bu tedbirning bir döletning qudritining emes, uning ajizliqining yiqilishqa mehkumluqining ipadisi ikenlikini eskertti. U yene bu wehshiylikning Uyghurlar üchün sir emesliki, shunga Uyghur pa'aliyetchilerni bu xil bedellerni töleshke rohiy jehettin teyyar dep qaraydighanliqini bildürdi.

Yuqirida rabiye qadir xanimning chong singlisi arzugül qadirning 69 yéshida lagérgha ekétilgenliki we 7 ayche lagérda yatqandin kéyin doxturxanida jan üzgenliki heqqide melumat berduq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet