Uyghur élide nopusning tebi'iy köpiyish nisbitining töwenlep kétishi közetküchilerni endishige saldi

Muxbirimiz irade
2013.04.03
kochmen-305 2009-Yili 1-séntebir küni uyghur élige qarap yolgha chiqmaqchi bolghan xitay köchmenliri lenjudiki poyiz istansisida dem almaqta.
AFP Photo

Xitay hökümitining Uyghur élige xitay köchmenlirini pilanliq yötkesh siyasiti netijiside, Uyghur élining nopus qatlimida körünerlik perqler otturigha chiqti. Bu heqtiki statistikilar Uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlardimu xitay nopusining éshishi nisbitining yuqiriliqini körsitip turmaqta. Közetküchiler, Uyghurlarning milliy kimliki, iqtisadiy menpe'etlirigiche bérip taqishidighan bu ehwalning kishini endishilendüridighanliqini bildürmekte.

Xitay hökümiti uzun yillardin buyan Uyghur élige pilanliq we sistémiliq halda köchmen yötkesh siyasitini emeliyleshtürüp keldi. Da'iriler Uyghur élige köchmen yötkesh qedimini tézlashturush, ularni Uyghur élige kélishke qiziqturush üchün türlük étibar bérish siyasetlirini yolgha qoydi. Xitayning köchmen siyasitidin peyda bolghan naraziliq tüpeylidin 5-iyul ürümchi weqesige oxshash qanliq weqeler yüz bergen we hélihem dawam qiliwatqan bolsimu, emma xitay hökümiti bu siyasitini téximu téz qedem bilen ijra qilishqa bashlidi. Uyghur éli da'iriliri 2011-yilidin bashlap olturaqlishish kinishkisini yolgha qoydi we “Shinjanggha kelsengla, shinjangliq bolisen” dep Uyghur élige ochuq -ashkara köchmen chaqirdi. “Olturaqlishish kinishkisi” ge ige bolghan köchmenler yerliktiki türlük ijtima'iy kapalet teminatidin we ixtisasliq xadimlarni kirgüzüshtiki türlük étibar bérish siyasetliridin behrimen boldi.

Mana mushuninggha oxshash herxil wasite we namlar arqiliq Uyghur élige xitay köchmen yerleshtürüsh netijiside, xitaylarning nopusi Uyghur aptonom rayonida köp sanliqni igileydighan Uyghurlardin éship ketti. Xitay hökümiti 2011-yili élan qilghan 6-qétimliq nopus tekshürüsh netijisidin melum bolushiche, Uyghur aptonom rayonida muqim olturaqlashqan xitaylar nopusi 8 milyon 746 ming kishige yétip, rayondiki omumiy nopusning 40.1% Ini igiligen. Uyghur, qazaq, qirghiz qatarliq bashqa xitay bolmighan milletlerning nopusi 13 milyon 67 ming bolup, omumiy nopusning 59.9% Ni igiligen. Élan qilin'ghan statistikida Uyghurlarning öz aldigha qanche pirsentni teshkil qilidighanliqi éniq bérilmigen idi.

Statistika netijiliridin qarighanda, Uyghur aptonom rayonining merkizi bolghan ürümchide, Uyghurlar omumi nopusning 10% kimu yetmeydighan bolup, ürümchi nopusining 85 pirsentini xitaylar teshkil qilidiken. Uyghur élining shimalidiki jaylarda xitay nopusining üstünlükni igilep bolghanliqi yéngi bir ehwal emes. Emma statistika netijiliri Uyghur élining jenubidiki rayonlarda Uyghur, xitay nopusning köpiyish nisbitide perqlerning otturigha chiqiwatqanliqini körsitip turmaqta. Bügün Uyghur biz tor bétide musteqil tetqiqatchi ilham toxti ependining qizilsu qirghiz aptonom oblastliq statistika idarisi teripidin élan qilin'ghan melumatlargha asasen bir mulahize élan qilghan. Uningda körsitilishiche, 2011-yilining axirighiche hésablighanda, pütün oblasttiki nopusning tebi'iy köpiyish nisbiti 32. 13 Pirsent bolup, bu ilgirikidin töwenligen. Emma köchmen köchürüshke oxshash yollar arqiliq bolidighan sün'iy köpiyish nisbiti bolsa ashqan. 2011-Yili bir yilning ichide atushqa yerleshken köchmen sani 7373 bolup, köchmenlerning qizilsuning nopusining artishidiki hessisi 50 pirsenttin artuqini teshkil qilidiken.

Qizilsu nopusining 64 pirsentini Uyghurlarning teshkil qilidighanliqini nezerde tutqanda, tebi'iy köpiyish nisbitining töwenlishi elwette Uyghurlarning tebi'iy köpiyish nisbitining töwenligenlikini isharet qilip turmaqta. Norwégiyidiki Uyghur ziyaliysi semet abla ependi bu mesilining diqqet qilishqa tégishlik bir ehwalliqini we buni xitayning Uyghur élide yürgüzüwatqan pilanliq tughut siyasitidin ayrip qarashqa bolmaydighanliqini bildürdi.

Uyghur biz torida élan qilin'ghan ilham toxti ependining mulahiziside eskertishiche, atushqa kélip olturaqlashqan köchmenler ichide Uyghur élining ichidiki köchmenler yüzgimu yetmeydiken, yeni bu köchmen nopusning mutleq köp qismi xitay ölkiliridin kelgenlerdin teshkil tapqan déyishke bolidiken. Semet abla ependi xitay hökümitining qesten Uyghurlar zich rayonlardiki nopus qatlimini buzushqa urunuwatqanliqini we bu arqiliq Uyghur élini menggülük monopol qilmaqchi boluwatqanliqini bildürdi.

2010-Yili mayda échilghan shinjang xizmet yighinidin kéyin, Uyghur éli 19 xitay ölke, sheherge bölüp bérilgendin buyan, Uyghur élige üzlüksiz meblegh sélindi. Emma buningdin Uyghurlar nep alalmidi. Ular téximu köp köchmen éqinigha uchridi, yashash imkanliri téximu taraydi. Xitay da'iriliri 2013-yilliq 19 ölkining Uyghur élige türler boyiche yardem qilish pilanini élan qilghanda, bu ölkilerning türler boyiche yardem bérish qurulush türlirining sanini téximu ashurup, sélinidighan mebleghni köpeytidighanliqini, bolupmu jenubtiki 3 wilayet, oblasttiki qurulush türlirini téximu köpeytidighanliqini xewer qilghan idi. Semet abla ependi buning Uyghur élining jenubigha téximu köp köchmen, téximu köp ijtima'iy mesile, ékologiyilik buzulush élip kélidighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.