Esir shahidi söyün'gül chanishéf: "Bu ishlar bashlan'ghili 60 yil bolghan" (1)

Muxbirimiz eziz
2020-10-19
Share
Soyungul-chanishef.jpg Hayatining untulmas yashliq mezgilide xitayning qabahetlik siyasitige shahit bolghan söyün'gül chanishéf xanim. 2014-Yili 29-séntebir, bishkek.
Photo: RFA

Erkin dunyada yashap, uchurlardin erkin paydilinish shara'itigha ige boluwatqan Uyghurlar 2017-yilidin bashlap türlük shum xewerlerdin pütmes-tügimes teshwishlerge we musibetke giriptar boluwatqanda yiraq okyanlarning nérisidiki xilwet bölmide esirlik eslimilerge chömülgen söyün'gül xanim hayatining untulmas yashliq mezgilide béshidin ötken qabahetlik künlerning emdi milyonlighan Uyghurgha ortaq bir derdke ayliniwatqanliqini yene bir qétim kördi. Uning eslimisidiki qabahetlik yillarda pütkül xitay jem'iyiti maliman'gha tolghan bolsa bu qétim uning körgini türkiy tilda sözlishidighan, islam dinigha étiqad qilidighan xelqlerni közligen nishanliq basturush boldi.

Söyün'gül chanishéf xanim 1960-yillardiki siyasiy malimanchiliq mezgilliride özining emdila aliy mektep bosughisidin atlighan newbahar mezgillirini "Sherqiy türkistan méhnetkesh xelq partiyesi" ni qurushqa atighan hemde kéyinki waqitlarda muhajirettiki Uyghur jama'itining bir éghizdin "Yéngi zamanning nuzugumi" dep teriplishige muyesser bolghan, shundaqla hélimu hayat yashawatqan tewerrük shahitlarning biri. Uyghurlar diyaridiki héchkimni ayimighan siyasiy basturushning xewerliri barghanséri échinishliq tüs élishqa bashlighanda uning köz öngidin öz eslimiliri asasida élan qilghan "Köz yéshida nemlen'gen zémin" diki kartinilar köp qétimlap ötti. Bir qisim Uyghur ziyaliyliri we xatirisi küchlük moysipitlar Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan bu paji'elerning emeliyette 1930-yillardin tartip köp qétimlap tekrar otturigha chiqqanliqini yaxshi bilsimu, türlük sewebler tüpeylidin bu qabahetlik qismetlerni öz perzentlirige yaki perzentlirining perzentliri bolghan milyonlighan Uyghur xelqige toluqi bilen bayan qilip bérishke imkan tapalmighan idi. Söyün'gül xanim ene shu xil achchiq ré'alliqni közde tutup, ejdadlarning bixutluqi kéyinkilerge apet bolmisun, tariximizning qan'gha boyalghan sehipiliri öchüp ketmisun dep buningdin yigirme yillar ilgirila öz béshidin ötken qara künlerni eslime sheklide yézip chiqqanidi. Gerche özi méditsina kespide oqughan bolsimu, tolimu yuqiri bedi'iy sewiyede ashu qan-yashliq eslimini yézip chiqishigha bumu bir muhim seweb bolghan idi.

Söyün'gül xanimni hemmidinmu bek ghezeplendürgen ishlarning biri özliri 1960-yillarda guwah bolghan "Musulman oqughuchilarni choshqa göshi yéyishke mejburlash" qilmishining emdilikte pütün Uyghurlar diyarida bir türlük omumiy siyasiy wezipe süpitide ijra qilinishi boldi. Herqaysi sheher we nahiyelerde ghayet zor choshqa férmilirining qurulushi, kündilik ghizasini "Haram" we "Halal" dep ayrishtek eqelliy adetning ömürlük qamaqqa, hetta ölümge seweb bolushi "Xitay hökümitining buningdin nurghun yillar ilgiri könglige pükken qebih niyetlirining emdilikte ashkara ipadilinishi" dégen qarishining toghriliqigha uni téximu bekrek ishendürdi. U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu.

Söyün'gül xanim on gülining biri échilmighan bighubar yashliqini qarangghu türme kamérlirida ötküzüshke mejbur bolghanda "Yatning yandin, özning jandin" dégen atilar sözini biwasite bashtin kechürgen. Shu waqittiki xitay hökümitining "Medeniyet inqilabi" ning malimanchiliq mezgilliridin paydilinip xitay bolmighan milletlerning serxillirini yoqitish pa'aliyitige yéqindin yantayaq bolghan köpligen Uyghur, qazaq we özbék kadirlar, jümlidin Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizlik nazaritining naziri bolghan enwer jakulindek yuqiri derijilik kadirlar söyün'gül xanimni "Xelqning düshmini" dep jakarlighan. Aridin 60 yil ötken bügünki künde kimning xelq düshmini, kimning xelq söyer qehriman ikenliki besh qoldek ayding bolghan.

Söyün'gül xanim ürümchidiki bir oqumushluq tatar sodiger a'iliside dunyagha kelgen bolsimu, kichikidin a'ile terbiyesining tesiride "Sherqiy türkistandiki türkiy tilliq xelqler bir-birige qérindash" dégen chüshenchini hayatliq mizanlirining bir türlük mezmuni qiliwalghan. Dostliri we sawaqdashlirining paranglirida "Sherqiy türkistanning musteqilliqi üchün özüngni pida qilmisangmu héchkim séni eyiblimeydu" dégen sözler bolghan bolsimu özi tughulup ösken ana zéminni öz wetinim, dep ezizlesh, uning azadliqi we hörlüki üchün qolidin néme kelse shuni qilish, del mushu eqide seweblik yigirme yillap qamaq we réjimning azabini tartish del ene shu terbiyeni menbe qilghanidi.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.