Америкадики хәлқаралиқ органлар уйғур профессор ташполат тейипни қутқузуп қелишқа һәрикәт қилмақта

Мухбиримиз ирадә
2019-09-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Бөлгүнчилик» билән әйиблинип, икки йил кечиктүрүлүп өлүм җазасиға һөкүм қилинған, шинҗаң университетниң сабиқ мудири, профессор ташполат тейип париж университетида пәхрий профессорлуқ гуваһнамисини тапшурувалған көрүнүши. (Вақти ениқ әмәс)
«Бөлгүнчилик» билән әйиблинип, икки йил кечиктүрүлүп өлүм җазасиға һөкүм қилинған, шинҗаң университетниң сабиқ мудири, профессор ташполат тейип париж университетида пәхрий профессорлуқ гуваһнамисини тапшурувалған көрүнүши. (Вақти ениқ әмәс)
Nuri Tiyip

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати йеқинда җиддий баянат елан қилип, шинҗаң университетиниң сабиқ мудири вә профессори ташполат тейипқа берилгән икки йил кечиктүрүп иҗра қилинидиған өлүм җазасиниң мушу йил 9-ай ичидә иҗра қилиниш еһтималлиқи барлиқини елан қилғандин кейин бу мәсилә уйғурларниң вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан һәрқайси орган вә шәхсләрниң күчлүк диққитини қозғиди.

Улар ташполат тейипқа охшаш қиммәтлик бир билим адиминиң хитай һөкүмитиниң дәлил-испатсиз қарилашлири астида өлүмгә һөкүм қилинишиниң алдини елиш үчүн хитай һөкүмити вә хитай дөләт рәиси ши җинпиңгә чақириқ қилди. 

19-Сентәбир күни мәркизи америкадики хәлқаралиқ органлардин «алимларға ғәмхорлуқ комитети» хитай дөләт рәиси ши җинпиңға очуқ хәт йезиш арқилиқ ташполат тейипниң ақивитини сүрүштә қилди. Мәзкур орган очуқ хетидә ташполат тейипниң мол-һосуллуқ бир билим адими вә талантлиқ йетәкчи икәнликини тәкитлигән. 

Улар хетидә мунуларни баян қилған: «биз сиздин (ши җинпиңдин) ташполат тейипниң делосиға қайта қарап чиқип, униңға берилгән өлүм җазасини әмәлдин қалдурушиңизни, уни шәртсиз һалда әркинликкә чиқирип, униң нормал һаятиға давам қилишиға вә илим-пән саһәсиниң йәниму гүллиниши үчүн давамлиқ һәссә қошушиға капаләт беришиңизни сораймиз» 

«Алимларға ғәмхорлуқ комитети» америкадики мустәқил хәлқаралиқ орган болуп, улар дуняниң һәрқайси җайлиридики кишилик һоқуқ вә пикир әркинлики, тәтқиқат әркинликини тәшәббус қилишқа өзини беғишлиған алимлар, пән-техника хадимлири вә тәтқиқатчилардин тәркиб тапқан шундақла 50 йилға йеқин тарихқа игә бир органдур. Бүгүн мәзкур органниң муавин рәиси, ню-йорк шәһәр университетиниң физика профессори ивгини чадновиский зияритимизни қобул қилип, профессор ташполат тейипниң вәзийитидин қаттиқ қайғурғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: «бу әлвәттә интайин җиддий бир вәзийәт. Биз ташполат тейипниң вәзийитидин қаттиқ әндишә қилмақтимиз. Сизгиму мәлум болғандәк, хитай һөкүмити униң әһвалидин һечқандақ мәлумат бәрмәйватиду. Биз һазир униң қандақ вәзийәттиликини һәтта өлүм җазасиниң иҗра қилинған-қилинмиғанлиқиниму билмәймиз. Бу һәқиқәтәнму бир җиддий бир әһвал» 

Профессор ивгини чадновиский сөзидә уйғур алими ташполат тейипниң пәқәт пикир йүргүзгәнлики үчүн җазалиниватқанлиқини әскәртти. У мундақ деди: «у һечқандақ җинайәт өткүзмигән. У демократик әлләрдә өлүм җазаси берилиш әмәс, һәтта тутқун қилишқиму учримиған болатти. У пәқәт өзиниң пикир қилиш әркинликини ишләтти. У хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан бәзи сиясәтлиридин нарази болған болуши мумкин. Әмма хитай һөкүмити униң хәлқ ичидики абруйини, мәртивисини өзигә бир тәһдит, дәп қариди. Униң уйғурларниң дәрди вә кишилик һоқуқ мәсилилири һәққидики көз қарашлири кәң хәлққә наһайити тез тәсир көрситидиған болғанлиқтин хитай һөкүмити уни җазалиди.»

Профессор ивгини чадновиский сөзиниң ахирида хитай һөкүмитиниң һазир уйғур елидики аз санлиқ милләтләргә қарита «йиғивелиш лагерлирини йолға қоюватқанлиқини әскәртип, хитай һөкүмитини бу тарихи җинайәтни тәкрарлимаслиққа, шундақла ташполат тейипқа охшаш барлиқ тутқунларни дәрһал азад қилишқа чақирди. У мундақ деди: «тарихта натсистлар германийәси тәрипидин йиғивелиш лагерлири қурулған. Әмди хитай һөкүмити мана мушундақ йиғивелиш лагерлирини қуруп бир йерим милйон, һәтта 2 милйон әтрапида уйғур қатарлиқ милләтләрни лагерларға солиди. Биз хитай һөкүмитиниңму тарихта йүз бәргән толиму қорқунчлуқ ирқий қирғинчилиқ вәқәсини тәкрарлаш йолида илгириләватқан болушидин қаттиқ әндишә қиливатимиз. Мениң хитай һөкүмитидин тәләп қилидиғиним, лагерлардики барлиқ кишиләрни азад қилиңлар вә уйғурларниң һоқуқи үчүн күрәш қиливатқанларни җазалашни тохтитиңлар.» 

Профессор ташполат тейипниң ақивитидин қаттиқ әндишә қиливатқан вә бу һәқтә 13-сентәбир күни хитай дөләт рәиси ши җинпиңға очуқ хәт елан қилған йәнә бир тәшкилат болса «хәтәр астидики алимлар тәшкилати» иди. Уларниң очуқ хетидә ташполат тейипниң зораванлиқ билән шуғулланмиғанлиқи, униң пәқәт бир зиялий болуш сүпити билән пикир қилиш һоқуқини вә көз қараш әркинликини ишләткәнликини әскәртип, хитай һөкүмитини өзи қол қойған мунасивәтлик хәлқаралиқ қанунларға һөрмәт қилишқа чақирди. 

Бүгүн мәзкур тәшкилатниң иҗраийә директори кләйр робинсон зияритимизни қобул қилди. У хитай һөкүмитиниң ташполат тейипқа қилған бу һуҗуминиң у вә униң аилисигә қаттиқ тәсир көрситипла қалмай, бәлки һәрбир зиялий, һәрбир алим вә шинҗаң университети җамаитиниң һәммисигә қаттиқ тәсир көрситидиғанлиқини билдүрди: «бир университет мудириға қилинған өлүм тәһдити хитайниң пүткүл алий маарип саһәсини җимиқтуриду. Уйғурларниң нурғун оқуғучи вә оқутқучилириниң хитайниң қайта тәрбийә лагерлириға солиниши уларниң хәлқаралиқ маарип саһәси билән болған алмаштурушини интайин қийинлаштурған бир пәйттә уйғурларниң алий маарип саһәсидики йетәкчилик рол ойнаватқан бир кишиниң зиянкәшликкә учриши мәнчә пүткүл бир әвлад уйғурларниң маарипиға чоң зәрбә болиду. Әмма биз буни охшаш вақитта пүткүл хитайниң маарип тәрәққияти вә шундақла дуня бойичә даңлиқ билим юртлирини бәрпа қилиштәк арзулириға зәрбә бәргәнлик, дәп қараймиз. Чүнки пикир әркинлики, тәтқиқат әркинлики вә билим алмаштуруш әркинлики болмай туруп, нопузлуқ алий билим юрти қуруп чиққили болмайду.» 

Кләйир робинсон ханим сөзидә йәнә хитай һөкүмитини ташполат тейипқа охшаш қиммәтлик билим адәмлиригә зиянкәшлик қилишни тохтитиши керәкликини тәкитлиди.

У мундақ деди: «биз хитай һөкүмитиниң ташполат тейипқа берилгән өлүм җазасини бикар қилишини үмид қилимиз. Биз хитай һөкүмитиниң ташполат тейипқа охшаш билим адиминиң қиммитини йәни хитай һөкүмитиниң дуня бойичә нопузлуқ алий мәктәпләргә игә болуштәк арзуси үчүн һәссә қошидиған киши икәнликини тонуп йетишини арзу қилимиз. Чүнки уларниң шундақ арзуси бар, хитай университетлириниң хәлқарадики дәриҗиси өсүп меңиватқан иди. Әгәр хитай буни давамлаштуримән дәйдикән, у һалда у шинҗаңдики вә башқа җайлардики оқуғучи-оқутқучиларға қиливатқан бесим истратегийәсини өзгәртиши керәк.» 

Кләйир робинсон ханим сөзи давамида «хәтәр астидики алимлар тәшкилати» ниң профессор ташполат тейип хәтәрдин қутулмиғучә, паалийәтлирини тохтатмайдиғанлиқини тәкитлиди. 

Ташполат тейипни қутқузуш вә хитай һөкүмитигә бу қарарини әмәлдин қалдуруш һәққидә чақириқ қилиш, бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә униң кишилик һоқуқ алий комиссарлиқи қатарлиқ органларни вә америка һөкүмитини дәрһал бу мәсилигә арилишишқа дәвәт қилиш һәққидики мураҗиәтнамә йәнә уйғур кишилик һоқуқ қурулуши, хитайда кишилик һоқуқ тәшкилати, мәркизи лондондики хәлқара кишилик һоқуқни назарәт қилиш тәшкилати қатарлиқлар тәрипидинму елан қилинди вә шундақла йәнә нурғунлиған шәхсләр тәрипидин иҗтимаий таратқуларда тарқитилди вә авазға еришти. Америкадики нопузлуқ гезитләрдин «вашингтон почтиси» гезитиниң тәһрирати 14-сентәбир күни «уйғур профессор туюқсиз ғайиб қилинған, һәтта өлтүрүлгән еһтималлиқи мәвҗут туруқлуқ, хитай йәнә һөрмәт күтмәктә» мавзусида бир тәһрират мақалиси елан қилиш арқилиқ хитай һөкүмитигә болған наразилиқини ипадилиди.

Шинҗаң университетиниң сабиқ мудири ташполат тейип 2017-йили даириләр тәрипидин мәҗбурий ғайиб қиливетилгәниди. Кейин радиомиз игилигән учурларға асасән униң уйғур районида тәшвиқ қилиниватқан «сақчи ибрәт» филимлиридә көрситилгәндәк, маарип назаритиниң назири саттар савут, медитсина университетиниң мудири халмурат ғопур билән бир қатарда «бөлгүнчилик» билән әйиблинип өлүмгә буйрулғанлиқи ашкариланған. Униң хитай һөкүмити тәрипидин ечилған мәхпий сотта икки йил кечиктүрүп иҗра қилинидиған өлүм җазасиға һөкүм қилинғанлиқи мәлум болған болсиму, хитай һөкүмити бу һәқтә һечқандақ бир рәсмий баянат берип бақмиған.

Ташполат тейип японийәдә җуғрапийә пәнлири бойичә докторлуқ унваниға еришкән, уйғурларниң арисидин йетишип чиққан дәсләпки санақлиқ җуғрапийә мутәхәссислириниң бири иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт