“банкок партлаш вәқәси” дики уйғур гумандарларниң сотиға хитай тәрҗиман сәвәблик көләңгә чүшкән

Мухбиримиз әркин
2021-08-18
Share
tayland-partlash-neq-meydan-1.jpg 20 Адәм өлгән, 120 дин артуқ адәмни яриландурған бомба партлаш вәқәси йүз бәргән баңкоктики ераван ибадәтханиси. 2015-Йили 18-авғуст, тайланд.
AFP

2015-Йили 17-‍авғуст күни тайланд пайтәхти банкоктики бир һинди ибадәтханисида йүз бәргән партлашқа четишлиқ, дәп қолға елинған икки нәпәр уйғурниң сотиниң адил вә тәрәпсизлики, хитай тәминлигән тәрҗиман сәвәблик әндишә қозғиған.

Мәлум болушичә, тайланд җинайи ишлар соти хитайниң тәрҗимән әвәтиш тәлипини қобул қилған болуп, нөвәттә сот тәрҗиманниң келәр айда йетип келишини күтмәктә икән.

“адам қаратағ” дигән исим билән тонулған билал муһәммәт билән мирәли йүсүп 2017-йили 17-авғуст күни банкоктики “ериван ибадәтханиси” да йүз бәргән партлаштин икки һәптә кейин қолға елинған. Билал муһәммәт әйни чағда 31 яш, мирәли йүсүп 28 яшта иди. Нөвәттә бу делоға нәқ 6 йил болған болсиму, лекин бу җәрянда уларниң соти көп қетим кечиктүрүлгән яки тосқунлуққа учрап кәлгән.

Һәр ‍икки гумандар өзлириниң гунаһсиз икәнликидә чиң туруватқан болуп, улар тайланд җинайи ишлар сотида һазирға қәдәр җиддий рәвиштә сотлинип бақмиған.

Гумандарлардин билал муһәммәтниң адвокати чучарт канпайниң 17-авғуст “бенар хәвәрлири” гә ашкарлишичә, “сот йеқинда уларға хитай әлчиханиси бәлгилигән тәрҗиманниң 9-айда йетип келиши мүмкинлики” ни ейтқан. Адвокат канпай “гумандарлар буниңға қошулмисиму, бирақ сот уларниң бу орунлаштурушқа әмәл қилиши керәкликини билдүрди,” дегән.

Сотниң бу орунлаштуруши гумандарларниң рәт қилишиға учрапла қалмай, кишилик һоқуқ тәшкилатлиридиму сотниң адил вә тәрәпсизликигә көләңгә чүшүридиғанлиқи тоғрисида әндишә қозғиған. Уйғурлар мәсилисигә йеқиндин арлишип келиватқан тайланд кишилик һоқуқ тәшкилатлиридин “хәлқ һоқуқи фонди” ниң дериктори чалида таҗаронсукниң ейтишичә, хитай әлчиханисиниң тәрҗиманиға ишәнгили болмайдикән.

У 18-авғуст бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, мундақ диди: “улар бу тәрҗиманға ишәнмәйду. Адәттә мән ‍өзүмму шәхсән хитай әлчиханиси чиқарған тәрҗиманға ишәнмәймән. Уларниң адвокатиму униңға ишәнмәйду. Бирақ һазирчә бизниң башқа таллаш йоллимиз йоқ. Чүнки сот көп қетим қайта-қайта кечиктүрүлди. Әгәр бу қетим йәнә кечиктүрүлсә, сот йәнә қачан ечилиду, қанчилик кечикиду, билмәймиз, шуниңғичә улар бәк узун йетип кетиду. Шуңа биз һазир уйғурларға достанә бир тәрҗиман тепип, гумандарларни сотниң адил болидиғанлиқи тоғрисида хатирҗәм қилишимиз лазим.”

Бирақ чалиданиң ейтишичә, нөвәттә тәрәпсиз бир тәрҗиманниң тайландқа келип тәрҗиманлиқ қилиши мумкин болсиму, бирақ корона вируси юқуми буниңға қийинчилиқ туғдурмақта икән. У бу тәрҗиманниң қайсий дөләттин келиши, ваксина урғузған яки урғузмиғанлиқиға бағлиқ икәнликини билдүрди. Униң ейтишичә, рәсми сот бу йил 11-айда башлиниши мумкин икән.

Чалида мундақ дәйду: “сотниң тәйярлиқи 10-айниң 11-күнлири башлиниду. Бу рәсмий сот әмәс, бу пәқәт тәйярлиқ. Буниңда гумандарлар билән адвокат, адвукат билән сотчи оттурисида көрүшүшләр болуп, ахириқи сот күни тоғрисида сөзлишиду. Шуңа бу өктәбир сотниң тәйярлиқ басқучи. Бу басқучта сотниң қанчә күн давамлишидиғанлиқи, қанчә гуваһчиниң шаһитлиқ беридиғанлиқи музакирә қилиниду. Мениңчә, бәлким сот 11-‍айда ечилиши мумкин. Шуңа биз уйғур достлиримиз билән ярдәм сорап алақилишишқа тиришиватимиз. Австралийәдики уйғур тәрҗиман корона юқуми сәвәблик келәлмәйдиғандәк қилиду. Болса америка яки канададики башқа уйғурларни кәлсикән, дәймиз.”

Билал муһәммәт билән мирәли йүсүп әсли 2014-йилидики һәрбий ‍өзгириштә баш министир йиңлук шватнарани ағдуруветип, һакимийәтни тартилвалған һәрбий һөкүмәт тәрипидин һәрбий сотта сотланған. Лекин бу нурғун кишиләр тәрипидин адил болмиған сияси характерлик сот, дәп әйибләнгән. Лекин уларниң делоси 2019-йили 11-айда йеңи чиққан һөкүмәт тәрипидин җәнубий банкок җинайи ишлар сот мәһкимисигә әвәтилгән иди.

Канададики “уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” намлиқ кишилик һоқуқ тәшкилатиниң дериктори мәмәт тохитиниң ейтишичә, канададики бәзи тәрәпсиз тәрҗиманлар гумандарларниң адвокати билән алақилишип, ‍өзлириниң халисанә тәрҗиман болуш арзусини билдүргән, лекин һазирға қәдәр һечқандақ җавап кәлмигән. У: “биз тәрҗиманлиқ қилишқа салаһийити тошудиған бир бир қериндишимизниң учурини тайланд тәрәпкә йоллап бәрдуқ. Лекин бизгә һазирға қәдәр җавап кәлмиди. Бу бу тәрҗиманни қобул қиламду-қилмамду, билмәймиз,” деди.

Мәмәт тохти тайланд сотиниң гумандарларни хитай әлчиханиси тәминлигән тәрҗиманни ишлитишкә мәҗбурлиши әндишә қиларлиқ әһвал икәнлики, сотниң бу һәркити униң “адил, мустәқил һәм тәрәпсизликигә суал пәйда қилидиғанлиқи” ни билдүрди.

Мәлум болушичә, гумандарлардин билал муһәммәт хитайчини таза билип кәтмәйдикән. У уйғур тәрҗиман болушини тәләп қилидикән. Мирәли йүсүп енгилизчини билсиму, бирақ таза раван әмәс икән.

Гумандарлар қолға елинип һәрби сотта сотланған дәсләпки мәзглдә ‍өзлириниң тән җазасиға учриғанлиқини илгири сүргән иди. Чалида 18-авғуст зияритимизни қобул қилғанда, гумандарларниң әһвали һәққидә тохтилип, өзлириниң гумандарлар билән көрүшәмәйдиғанлиқи, лекин адвокатниң көрүшидиғанлиқи, уларниң тән җазасидин хали икәнликини билдүрди.

‍У мундақ деди: “адәттә адвокат түрмигә берип гумандарлар билән көрүшәләйду. Бирақ бизгә йол қоймайду. Чүнки бу дело бәк сәзгүр болғачқа башқиларға рухсәт қилмайду. Пәқәт адвокатларғила йол қоюлиду. Улар әйибләшни рәт қилип кәлгән болсиму, лекин йәнила сотниң басқучидин өтүши керәк. Уларниң бурун тән җазасиға учриғанлиқини бәк билип кәтмәймән. Камирға ‍ит әкиргәнликигә аит вәқәләрни аңлидим, бирақ итқа талаттиму-талатмидиму, буларни бәк билмәймән. Лекин һазир бундақ ишлар мәвҗут әмәс.”

Билал муһәммәт билән мирәли йүсүпкә илгири сираҗидин баһадироф исимлик бир ‍өзбек тәрҗиманлиқ қилған. Баһадироф 2016-йили 5-айда “зәһәрлик чекимликкә четишлиқ” дәп тутқун қилинип, кейинрәк кепилгә қоюп берилгән иди.

2015-Йили йүз бәргән “ериван ибадәтианиси” дики партлашта 20 киши өлгән, 100 дин артуқ адәм яриланған. Көзәткүчиләр, партлашни тайланд һөкүмитиниң шу йили 7-айда 115 дәк уйғур мусапирини хитайға өткүзүп бәргәнликидин өч елиш һуҗуми дәп қариған болсиму, бирақ тайланд һөкүмити вәқәниң терорлиқ һуҗуми икәнликини рәт қилған. Даириләр вәқәни “адәм әткәсчилириниң өч елиш җинайити” дәп елан қилған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт