«Түрк дунясида муһит мәсилиси» намлиқ йиғинда лопнурдики атом синақлири оттуриға қоюлди

2011‏-Йили 4-айниң 9-күни түрк дуняси тәтқиқат фондиниң уюштуруши билән истанбулдики явро-асия институтниң йиғин залида «түрк дунясида муһит мәсилиси» намлиқ йиғин өткүзүлди.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2011-04-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Профессор орхан кавунҗи әпәнди «түрк дунясида муһит мәсилиси» дегән темида сөз қилди. 2011-Йили 9-апрел.
Профессор орхан кавунҗи әпәнди «түрк дунясида муһит мәсилиси» дегән темида сөз қилди. 2011-Йили 9-апрел.
RFA/Arslan

Йиғинға түрк дунясиға алақидар тәтқиқатчилар, доктор, профессорлар, истанбул университети оқутқучи вә оқуғучилири болуп көп санда киши қатнашти.

Йиғин истиқлал марши оқуш билән башланди. Йиғинда түрк дуняси тәтқиқат фондиниң рәиси профессор туран язған әпәнди ечилиш нутқи сөзлиди.
Йиғинда «түрк оҗақлири» тәшкилатиниң баш катипи профессор орхун кавунҗи әпәнди «түрк дунясида муһит мәсилиси» дегән темида сөз қилди вә қазақистанниң арал вә шәмәй районлирида русларниң атом бомба синақ қилиш мәркизи қуруп, атом бомба синақ қилғанлиқи, охшашла шәрқий түркистанниң лопнур районида хитайлар тәрипидин елип берилған атом бомба синақ қилиш нәтиҗилиридин химийилик вә биологийилик маддиларниң районда муһитини еғир дәриҗидә булғиғанлиқи, буниң муһит вә инсанларға еғир паҗиәләрни елип кәлгәнликини оттуриға қойди.

«Түрк дунясида муһит мәсилиси» намлиқ йиғинда лопнурдики атом синақлири оттуриға қоюлди. 2011-Йили 9-апрел.
«Түрк дунясида муһит мәсилиси» намлиқ йиғинда лопнурдики атом синақлири оттуриға қоюлди. 2011-Йили 9-апрел. RFA/Arslan
У сөзидә йәнә қазақистанниң арал вә шәмәй һәм шәрқий түркистанниң лопнур райониға охшаш түркий хәлқләр яшайдиған районларда елип берилған, атом бомба синақ қилиш шу районда яшайдиған түркий хәлқләрни ирқий қирғинчилиқ қилишқа айландурулғанлиқини илмий испат вә сиясий нуқтидин оттуриға қойди.

Шәмәй атом бомба синақ қилиш паҗиәси

Профессор орхан кавунҗи әпәнди сөзидә әйни заманда русларниң қазақистанда атом синақ қилғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ деди: совет иттипақи 1949-йилдин 1989-йилғичә болған 40 йил арилиқта қазақистанниң шәмәй районида атом бомба ядро мәркизи қуруп, атом бомба синақ қилди. Бу районда руслар 1953-йили 8-айниң 12-күни 400 килотонна еғирлиқтики атом бомба синақ қилинған. Бу синақ нәтиҗилик болғандин кейин совет иттипақи техиму җасарәтлинип, 1955-йили 11-айниң 22-күни «рдс-37 »намлиқ һидроген атом бомбисини синақ қилди. Шәмәй районида партлиған бу бомбиниң күчи 1.6 Мигатонна болуп буниң дәриҗиси әқилгә сиғмайдиған дәриҗидә күчлүк иди. Шәмәйдә руслар дунядики әң чоң икки данә атом бомбини синақ қилған. Шәмәй 18500 квадрат километирлиқ бир район болуп бу районда 1 милйон 700 миң инсан синақ қилған атом бомбиниң тәсиригә учрап һәр хил кесәлликләргә гириптар болди. Униң тәсиригә һазирму учримақта. Шәмәй районида руслар 40 йил ичидә топлам 456 данә атом бомба синақ қилған. Булардин 115 данә йүксәк һава қатлимида вә земинда 341 даниси йәр астида синақ қилинған. Шәмәй атом ядро синақ мәркизи 1991-йили қазақистан парламент әзалириниң тиришчанлиқи вә дөләт рәиси нурсултан нәзәрбайефниң қарар қилиши билән тақиветилгән. Әмма у йәрдә елип берилған атом бомбиниң тәсири һазирғичә йоқалмиған.

Лопнур атом синақ қилиш паҗиәси

Профессор орхун кавунҗи әпәнди сөзидә йәнә хитайлар тәрипидин атом бомба синақлири елип барған лопнур көли һәққидә тохтилип мундақ деди:
«Шәмәй паҗиәсигә охшаш паҗиәләрдин йәнә бири лопнур паҗиәси. Лопнур шәрқий түркистанға җайлашқан бир көл. Лопнур көли райони қазақистанниң шәмәй районидин 1500 билән 2000 километирлиқ бир мусапигә җайлашқан. Тәклимакан чөли билән қуруқ тағ чөли оттурисидики тарим дәряси бойлириға җайлашқан бир көл болуп бу көл илгири 10 миң квадрат километир чоңлуқта болуп, иқлимниң өзгириши билән 20-әсирдә 3000 квадрат километирға чүшүп қалған 21-әсирдә қарайдиған болсақ бу көл техиму кичикләп кичик-кичик аралларға айлинип қуруп кәткән.»

«Түрк дунясида муһит мәсилиси» намлиқ йиғинда лопнурдики атом синақлири оттуриға қоюлди. 2011-Йили 9-апрел.
«Түрк дунясида муһит мәсилиси» намлиқ йиғинда лопнурдики атом синақлири оттуриға қоюлди. 2011-Йили 9-апрел. RFA/Arslan

Профессор орхан кавунҗи әпәнди сөзидә йәнә хитайниң лопнур көли районида елип барған атом бомба синақлири һәққидә тохтилип мундақ деди:
«Хитай тунҗи қетим 1964-йили атом бомба синақ қилди. 1967-Йили хитай лопнурда һидроген атом бомбиси синақ қилди. Хитайлар тәрипидин 1964-йилидин башлап 1995-йилғичә болған арилиқта 45 данә атом бомба синақ қилинғанлиқи испатланди. У йәрдә атом бомба синақ қилиш нәтиҗисидә инсанларда һәр хил кесәлликләр пәйда болди. Нурғун киши бу кесәлликләр билән өлүп кәтти. Бу атом бомба синақлириниң тәсири һазирму у районда давам қиливатиду. Бу вәқәләр өз вақтида күн тәртипкә кәлмиди сәвәби, хитай вә руслар бу атом бомба синақлирини мәхпий елип берип, кишиләрдин йошурди вә ашкарилашни мәқсәт қилғанларни түрмиләргә нәзәрбәнд қилди. Радиоактип зәһәрлиридин келип чиққан кесәлләрни дохтурлар очуқ ейталмайтти. Диагноз қоюшта башқа исимларни қоллинатти. Бу кесәл мәхпий қалатти. Хитайлар лопнур көли районида 45 қетим атом бомба синақ қилди. Руслар шәмәй районида 456 қетим атом бомба синақ қилди. Бу икки районниң узунлуқ мусаписи йирақ әмәс, әмма икки районниң оттуриси егиз тағлар билән оралған.»

Профессор орхан кавунҗи әпәнди сөзидә йәнә атом бомба синақлири нәтиҗисидә пәйда болған муһит булғинишларни тазилаш үчүн тәдбир елиш һәққидә тохтилип мундақ деди:
«Нәтиҗә етибари билән шуниңға диққәт қилиш керәк: б д т муһитни асраш келишимнамиси вә шуниңға охшаш келишимнамиләрни асас қилған һалда, арал, шәмәй вә лопнурда атом ядро синақ қилиш арқилиқ инсанни зәһәрләшкә охшаш бу хил инсан паалийәтләрниң инсан вә муһитқа еғир тәсир йәткүзидиғанлиқини көздә тутуп, у районларда тәдбир елиниш керәк. Карбон оксиди вә шуниңға охшаш сериқ газларниң тәсири, атмосферадики һава қатлиминиң бесими яки йәр шари иссип кетиш дегәнгә охшаш муһитқа алақидар мәсилиләргила қаримастин бәлки атом бомба синақлири нәтиҗисидә, иқлимниң өзгириши, муһитниң булғиниши вә инсанниң зәһәрлиниши дегәнгә охшаш сәвәбләрни кәлтүрүп чиқиридиған муһит булғинишларғиму диққәт қилишимиз керәк. Атом бомба синақ қилиш мәйданлирини тақашқа күч чиқарған хәлқаралиқ тәшкилатлар, дөләтләр вә шәхсләргә тәшәккүр ейтишимиз керәк. Қазақистандики қериндашлиримиз өз ихтиярлиқи билән атом синақ қилиш мәркәзләрни тақиди. Ташкәнттики биологийилик қорал тәтқиқат институтиниң тақилиши, оттура асияда атом бомба тәсиригә учриған кишиләрни тәкшүрүш вә қутқузуш фонди қуруп бирликтә паалийәт қилиши, инсанлар диққәт қилишқа тегишлик яхши паалийәтләрдин бири. Инсанийәт бу қериндашлиримизға тәшәккүр ейтиш мәҗбурийити бар. Йәр йүзидә бу ишларни түзитидиған, бу кирлик зәһәрләрни тазилайдиған, муһитниң булғинишниң алдини елиш үчүн күрәш қилидиған бир күчкә еһтияҗ бар. Оттура асияда бу бузғунчилиқниң мәйданға кәлтүргән икки материялизмчи хитаб билән русларниң бу ишларни түзитиши мумкин әмәс. Буларни түзитиш үчүн бизниң күчлүк бөлишимиз керәк. Биз күчлүк болсақ муһитму тазилиниду, пакиз муһит ичидә тинчлиқ бәрпа болиду.»

Йиғинда йәнә түрк дуняси тәтқиқат фондиниң рәиси профессор туран язған әпәнди сөз қилип мундақ деди: атом бомба синақ қилиш дуняда пәқәтла түркләр яшайдиған районларда елип берилди. Невада атом синақ қилиш мәркизи, қазақистанда шәмәй атом синақ қилиш мәркизи вә шәрқий түркистандики лопнур атом синақ қилиш мәркәзлири пүткүл түркләр яшайдиған районларға қурулған. Бу районларда тунҗи қетим атом бомба синақ қилиништин башлап у районда яшайдиған инсанларда җигәр раки, өпкә раки дегәндәк кесәлләр пәйда болди. Аяллар балиятқу өсмиси қатарлиқ кесәлләргә гириптар болди вә аяллар мейип бала туғушқа башлиди. Буниң тәсири узун заман давам қилиши мумкин.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт