' Tutqunlarning dilosi amérika üchün bir exlaqi meghlubiyet '

Richard Bernstein Ependi özining " tutqunlarning dilosi amérika üchün bir exlaqi meghlubiyet" dégen maqalisining béshidila sözini mundaq bashlaydu": tesewwur qilin'ghan mundaq bir misal exlaqi xaraktérni ölcheydighan asan sinaq bolushi kérek, mesilen, dölet da'iriliri bir guruppa kishilerni qolgha aldi we ularning nime jinayet ötküzgenlikini dep bermey, ispat körsetmey uzun yilghiche, hetta ularni dawamliq tutup turushigha asasi yoqluqini étirap qilishqa mejburlan'ghiche türmide tutup turdi."

2008.11.26
GuantanamoBay-305 Guentanamo türmisining sirqi körünüshliridin biri.
AFP Photo

Maqalisde Richard Bernstein ependi yene mundaq deydu " sen ularni kelgen dölitige ewetelmeysen, chünki ularning döliti bir diktatorluq dölet, eger ular dölitige qayturulsa ularni qiynishi, hetta öltürüwétishi mumkin. U ademlerni alidighan bashqa bir dölet tépishqa tirishting, emma alidighan héchkim chiqmidi. Nime qilishing kérek?

Buning jawabi undaq tes emes bolsa kérek, bolupmu bu yerdiki yene bir pakitqa qarisaq : bu yerde bir qisim teshkilat, orunlar ulargha turidighan jay we bashqa jehette yardem béridighanliqini bildürüp, otturigha chüshti. Eslide ularni eng bashta türmige tashlighan kishilerning del özi, u ademlerni bu memliket we xelqqe ziyan salmaydu dep qarighan iken, ularni türmidin qoyup bérip, amérikida yéngi bir hayatni bashlishigha yol qoyushi, belki yillarche naheq türmige solan'ghanliqi üchün azraq tölem tölep bérishi eqelli bir exlaq ölchimige uyghun emesmu? "

Richard Bernstein Ependi, bush hökümitining eng axirqi hel qilish yoli bolghan gu'entanamo türmisige solan'ghan 17 neper xitay puqrasining ghelite we kishini bi'aram qilidighan délosini eger men bolsam yuqirida déginimdek hel qilghan bolattim dep körsitish arqiliq, " biraq bush hökümiti bu yolni tallimay, aldinqi ayda washin'gton rayonluq fédéral sotining xitayning gherbiy qismidiki az sanliq millet musulman Uyghurliridin bolghan bu kishilerni derhal amérikigha qoyup bérishi kérek dégen buyruqigha küchlük qarshi turmaqta " dédi.

Güentanamo türmiside tutup turuluwatqan Uyghurlar toghrisida qisqiche chüshendürüsh bergen Richard Bernstein maqaliside yene, " u ademler asasen qumluqlardin terkip tapqan kengri zémin shinjang Uyghur aptonom rayonidin bolup, bu zéminda yürgüzülüwatqan béyjing hakimiyitining bashqurush usuli kishilik hoquq teshkilatliri we amérika dölet ministiri teripidin üzlüksiz tenqidlinip kelgen. Amérika hökümitining xelq'ara yilliq kishilik hoquq mesilisi üstide élip barghan tekshürüshige asaslan'ghanda, Uyghurlarning éghir derijide éziliwatqanliqi, Uyghurlarning mutleq köp qismining shinjangning müsteqilliqini qollighanliqi üchün, muddetsiz qamaq jazasi yaki ölüm jazasi bilen jazaliniwatqanliqi éniq " dep teswirligen.

17 Neper Uyghurning qolgha élinish sewebliri heqqide toxtalghan aptor, gu'antanamo türmiside tutup turuluwatqan Uyghurlarning, 2001 ‏ - yilining otturilirida shinjangdin chiqip kétip, xitay bilen gherbte qisqa bir ortaq chégrisi bolghan afghanistandiki bir Uyghur lagirigha kélip turup qalghan 22 neper Uyghurlarning bir qismi ikenlikini, bularning bezilirining miltiq étishtin deslepki sawat chiqarghan hemde afghanistandiki Uyghur müsteqilchilirige qétilip qalghan bolushi mumkinchilikini otturigha qoyup, emma amérika hökümitining mejburlinip étirap qilghinidek ularning térrorchi bolghanliqi, elqa'ide yaki taliban bilen her qandaq bir munasiwiti bolghanliqi yaki amérikigha yaman gherezde bolghanliqini ispatlaydighan héchqandaq bir pakitining yoq ikenlikini chüshendürgen, shuningdek 2001 ‏ - yilidiki 11 ‏ - séntebir weqesidin kéyin, afghanistandiki Uyghur lagiri bombardiman qilin'ghanda bu 22 neper Uyghur pakistan'gha qéchip barghanliqini, ularning amérikiliq adwokatlirining déyishiche, pakistan terep ularni amérikigha sétiwetkenlikini otturigha qoyghan.

Maqalide yene, ediliye ministirliqining adwokatlirining 17 neper Uyghurni orunlashturush mesilisidiki qarashlirimu qisqiche tilgha élin'ghan bolup, ediliye ministirliqining adwokatlirining éytishiche, amérikigha kimni kirgüzüsh qanun organlirining hoquq da'iriside emes, belki ish béjirgüchi tarmaq yeni hökümetning da'irisidiki ish ikenliki, shunga 17 kishining bixeterliki üchün bolupmu, yene bir dölet ularni qobul qilghiche güentanamogha orunlashturghanliqi tekitlinish bilen birge aptorning buninggha qarita naraziliqi mundaq teswirlen'gen.

" Tutqunlarning adwokatliri bu yerdiki " orunlashturuldi" dégen chirayliq sözni mesxire qilishtin özini tutuwalalmay, " ular güentanamoda türmige solaqliq, hergizmu mertlik bilen yaxshi orunlashturulghini yoq déyishti."

Uyghurlarning adwokatlirining " béjirgüchi tarmaq yeni hökümet terepning hetta özi gunahsiz dep étirap qilghan ademlerni menggü qamap qoyidighan hoquqqa ige emes " dep ching turuwatqanliqi maqalide alahide tekitlen'gendin sirt, maqalining axirida yuqirida tilgha élin'ghan gepning meyli exlaq ölchimidin bolsun, mezkür déloning négizi ikenliki nöwette bu 17 kishining amérikigha xetiri yoq dep qarilip turup, xeterlik térrorchilargha yasalghan türmide özlirining iradisige xilap halda " orunlashturulghan" liqi mu'eyyenleshtürülgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.