Илһам тохти хитай дөләтлик ички аманлиқ хадимлириниң тәһдитигә учриди

Уйғур биз тор бекитиниң бүгүнки хәвиридин мәлум болушичә, илһам тохти әпәнди өзиниң йеқинқи паалийәтлири сәвәблик, бейҗиңдики дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлириниң тәһдитигә учриған.
Мухбиримиз меһрибан
2010-11-09
Share
Ilham-tohti-liksiye-sozlimekte-305.jpg Сүрәт, вашингтон почтиси гезити бүгүн, 4 - йанвар, елан қилған профессор илһам тохти "ғәзәпләнгән бир аз санлиқ, аваз чиқиридиған җай тапти" дегән мақалиниң тордики көрүнүши.
www.washingtonpost.com Дин елинди.

Радиомиз игилигән башқа учурлардинму илһам тохти әпәндиниң йеқинқи бирнәччә айдин буян үзлүксиз һалда дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлириниң тәһдитигә учрап келиватқанлиқи мәлум болмақта.

Игилигән учурлиримиздин мәлум болушичә, илһам тохти әпәнди йеқинқи бирнәччә айдин буян, өзиниң бирқатар паалийәтлири сәвәблик бейҗиңдики дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлири тәрипидин "биллә чай ичип сөһбәтлишиш" намида, тәкшүрүш һәм агаһландурушқа учрап кәлмәктә икән.

Бу һәқтә уйғурбиз тори бир учур тарқатқан. Бу йил 19 - өктәбир күни партлиған тибәт оқуғучилириниң, тибәт районида қош тиллиқ маарип нами астида тибәт маарипини хитайлаштуруш қарариға қарши наразилиқ намайишидин кейин, илһам тохти әпәнди қатарлиқ бейҗиңдики кишилик һоқуқ актиплириға қаритилған назарәт йәниму күчәйтилгән.

Һөкүмәт даирилири тибәт оқуғучилири елип барған "ана тилни қоғдаш һәрикити"ниң уйғур оқуғучилири арисидиму кеңийишиниң алдини елиш үчүн, хитай өлкилиридики уйғур оқуғучилириға идийиви хизмәт ишләш, уларниң һәрикитини тосуш қатарлиқ тактикиларни қолланғандин башқа, яш уйғур оқуғучилири һәм зиялийлири арисида юқири инавәт һәм тәсиргә игә илһам тохти қатарлиқ уйғур зиялийлириға болған назарәт вә бесимни йәниму күчәйткән.
 
Уйғур биз торидики хәвәрдин мәлум болушичә, бейҗиңдики дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлири илһам тохти әпәндини агаһландуруп, тибәт һәм уйғур аптоном районида елип бериливатқан қош тиллиқ маарип сиясити һәм униң иҗра қилиниш әмәлийити һәққидә әмди пикир баян қилмаслиққа үндигән. Улар илһам тохти әпәндини агаһландуруп, "әгәр әмди диққәт қилмисаң, сениң мәсиләң йәниму еғирлишиду," дегән.

Илһам тохти әпәнди өткән һәптә радиомиз зияритини қобул қилип, өзиниң тибәт оқуғучилириниң ана тил маарипини қоғдаш тәлипини қоллайдиғанлиқини, уйғурларниңму охшаш мәсилигә аллиқачан дуч кәлгәнликини билдүрүп, уйғур аптоном районида иҗра қилиниватқан "қош тиллиқ маарип" сияситиниң, уйғурларниң райи бойичә елип берилмиғанлиқини тәнқидлигән иди.

Илһам тохти әпәндиниң уйғур биз тор бекитиниң мухбириға билдүрүшичә, дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлири уни агаһландуруп, өзлириниң униң әһвалини ениқ билидиғанлиқини билдүргән. Улар сөзидә, униң кимләр билән параңлашқини, кимләр билән көрүшкини, немиләрни дегәнликини яхши билидиғанлиқини ейтқан. Улар, йәнә илһам тохти әпәндиниң өткән һәптә шветсийә, норвегийә, данийә һәм америка қатарлиқ дөләтләрниң әлчихана хадимлири билән параңлашқанлиқи һәққидә тохтилип, "биз сениң аиләңни елип сиртқа қечишқа тәйярлиқ көрүватқиниңдин гуманлиниватимиз, чүнки биз бу һәқтики учурларғиму игә болдуқ," дегән.

Дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлири йәнә өзлириниң илһам тохтиниң нобел тинчлиқ мукапат саһиби лию шавбони қоюп бериш һәққидики имза топлаш һәрикитигә қатнашқанлиқини билидиғанлиқини ейтқан.

Дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлири илһам тохти әпәндини агаһландуруп, униңдин "сән немә үчүн тибәтләрни қоллайсән? немә үчүн бу һәқтә чәтәл хәвәр агентлиқлирида өз пикриңни баян қилисән? мәқситиң немә ?" дегәндәк соалларни сориған.

Илһам тохти әпәнди уйғурбиз тор бекитиниң мухбириға өзиниң сорақ җәрянидики позитсийисини баян қилип, "мән уларға әгәр бизниң дөләт қанунида аллиқачан бәлгилинип болған қануний һоқуқлиримиз дәхлигә учрайдикән, өзүмниң һәр вақит буниңға қарши икәнликимни билдүрдүм. Уйғурларниң мәнпәәтигә пайдисиз нәрсә болидикән, өзүмниң һәр вақит буниңға қарши икәнликимни билдүрдүм. Мән йәнә өзүмниң һәр вақит уйғур һәм хәнзуларниң баравәрлики үчүн пайдилиқ болған ишларни қоллайдиғанлиқимни шундақла уйғурлар билән хәнзулар арисидики мунасивәтни юмшитишқа пайдилиқ болған һәрқандақ ишни қоллайдиғанлиқини билдүрдүм," дегән.

Илһам тохти әпәндиниң баян қилишичә, дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлири илһам тохти әпәндини агаһландуруп, "сениң бу яхши көңлүң сениң йеқинлириңға азаб һәм бәхтсизлик елип келиватиду. Мәсилән уларниң турмуши һәм хизмити сениң сәвәбиңдин тәсиргә учриди," дегән. Улар меңиш алдида илһам тохти әпәндини тәкрар агаһландуруп, "биз йәнә келимиз. Биз үчүн бу ишик техи қулупланмиди," дәп попоза қилған.

Илһам тохти әпәнди өз оқуғучилириға дегән сөзидә дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлириниң өзини "чай ичишкә тәклип қилиши" һәққидә тохтилип, "мән дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлири билән бу бирнәччә йил җәрянидики тәкрар учришишимдин шуни һес қилдимки, улар мени қоювәтмәй мениң һәрикитимни үзлүксиз көзитип келиватиду. Уларниң ичидиму бизгә охшаш нормал адәмләр бар әлвәттә. Әмма дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлири йәнила мени 'чай ичиш'кә тәклип қилди, уларчә қанунлуқ һесабланған бу һәрикәтниң қануний асаси қанчиликтур? мениң йәнә шундақ сориғум келидуки, 'чай ичиш'кә тәклип қилинған адәмниң йәнә қанчилик қануний һоқуқи қалди?"

Илһам тохти әпәнди сөһбәт ахирида уйғур биз ториниң мухбириға өз ирадисини ипадиләп мундақ дегән: "етиқади бар, ғурури бар уйғур бу хил 'тәһдит'ләрдин қорқуп қалмаслиқи керәк, болупму көп һалларда мана мушундақ психик һуҗумларға учриған чағда. Мениңчә пүтүн дөләт бойичә һәр күни миңдин артуқ адәм дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлириниң аварә қилишиға учраватса керәк. Адәттә буниңдин чоң ишлар чиқмаслиқи мумкин, чүнки улар сизни агаһландуруш билән биллә сизниң ағзиңдин өзлири еһтияҗлиқ болған, өзлири қизиқидиған ахбаратларни игиләшкә уруниду. Әмма уйғур болуш сүпитиңиз билән, сиз йәнила дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлириниң сизгә дегән гәплирини көпчиликкә билдүрүшиңиз керәк. Мениң елхәт адресим торда йезиқлиқ, яки уйғур биз тор бекитиниң хәлқаралиқ тор бекити арқилиқ десиңизму болиду. Әгәр сиз бир мәсилигә учрисиңиз, у һалда дуня сизниң әһвалиңиздин хәвәрдар болиду. У һалда сизни қоллашқа һәм сизни қутқузушқа пурсәт болиду."

Биз игилигән учурлардин мәлум болушичә, бултур"5 - июл үрүмчи вәқәси"дин кейин, дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлири илһам тохти әпәндигә қаритилған назарәтни үзлүксиз күчәйткән болуп, бултурдин буян уларниң илһам тохти әпәндини "чай ичиш"кә тәклип қилиши адәттики ишқа айлинип қалған. Улар илһам тохти әпәндиниң паалийәтлирини үзлүксиз чәкләп келиватқан болуп, бу йил илһам тохти әпәндиниң түркийидики илми муһакимә йиғиниға беришила чәклинип қалмастин һәтта өктәбир ейида униң өз юрти атушқа берип, уруқ - туғқанлирини йоқлишиғиму рухсәт қилинмиған иди.

Көзәткүчиләрниң қаришичә, нөвәттә илһам тохти әпәнди хәлқара мәтбуатларда әң көп зиярәт қилиниватқан тонулған уйғур зиялийиси болуш сүпити билән, униң иш - паалийәтлири һәм дөләт ичидә қандақ муамилигә учраватқанлиқи хәлқара җәмийәтниң диққәт нуқтисиға айланған болуп, хитай дөләт ички аманлиқини қоғдаш хадимлирини биарам қиливатқиниму әнә шу икән.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт