Илһам тохти: һәммидин ваз кечәлисәмму, уйғурлуқумдин ваз кечәлмәймән

Түнүгүн уйғурбиз тор бетидә, мустәқил тәтқиқатчи илһам тохтиниң вәзийәт тәһлили һәққидә хәвәр берилди. Хәвәрдә билдүрүлүшичә, илһам тохти, вәзийәт тәһлили давамида, 5 ‏- июлдин кейин, өз бешиға кәлгән аваричилиқлар һәққидиму тохтилип, өзиниң "һәммидин ваз кечәлигән тәқдирдиму, уйғурлуқидин ваз кечәлмәйдиғанлиқи"ни билдүргән.
Мухбиримиз шоһрәт һошур
2010-10-05
Share
Ilham-tohti-liksiye-sozlimekte-305.jpg Сүрәт, вашингтон почтиси гезити бүгүн, 4 - йанвар, елан қилған профессор илһам тохти "ғәзәпләнгән бир аз санлиқ, аваз чиқиридиған җай тапти" дегән мақалиниң тордики көрүнүши.
www.washingtonpost.com Дин елинди.

Мустәқил тәтқиқатчи илһам тохти түнүгүн уйғур биз тор бети мухбириниң зияритини қобул қилип, 5 ‏- июл вәқәсидин кейин уйғур вәзийитиниң йеңи басқучқа киргәнликини, уйғурларниң бу пурсәтни чиң тутуп, бурунқидәк, унтулуп қелиниш вә ташливетилиш вәзийитигә хатимә бериши керәкликини әскәрткән.

Хәвәрдә билдүрүлүшичә, "5 ‏- июл"дин кейин, дуня җамаити аллибурун унтулуп қалған уйғурлар вә уларниң маканиға диққәт қилишқа башлиған. Йәни дуня мәтбуати уйғурлар һәққидә өз хәлқлиригә мәлуматлар беришкә башлиған. Мәтбуатниң түрткисидә бейҗиңдики һәрқайси дөләт әлчиханилири, уйғурлар һәққидә мәлумат елишқа киришкән. Әмма улар, әһвал мәлум қилидиған, пикир баян қилидиған кишиләрни тепишта қийналған. Хәвәрдин мәлум болушичә, илһам тохти, дәл мана мушу бошлуқни толдуруш үчүн, хәтәргә тәвәккүл қилмақта.
 
Хәвәрдә билдүрүлүшичә, илһам тохти мухбирниң бу һәқтики соалиға җаваб берип, нөвәттә уйғур җәмийитидә учур вә тәшвиқатниң тоғра йөнилиштә әмәсликини әскәрткән вә ахбаратниң йетәкләш ролиға сәл қаримаслиқни тәкитлигән. Йәнә хәвәрдә билдүрүлүшичә, илһам тохти 2009 ‏- йили 5 ‏- айниң 15 ‏- күнидин 7 ‏- айниң 9 ‏- күнигә қәдәр, 2 айға йеқин вақит ичидә, франсийә ахбарат агентлиқидин, австралийә радиосиға қәдәр 60 нәччә ахбарат орниниң зияритини қобул қилған.

Бу җәрянда мухбирлар, хитайда, чәтәл мухбирлириға сөзләшниң хәвп - хәтирини, болупму уйғурлар үчүн хәвп хәтирини әслитип, илһам тохтиниң немә үчүн бунчә очуқ тәһдиттин өзини қачурмайдиғанлиқини сориғанда, у буниң сәвәбини "инсаний мәсулийитим, уйғурлуқ мәҗбурийитим" дәп җаваб бәргән.

Хәвәрдә баян қилинишичә, илһам тохти үчүн, "5 ‏- июл"дин кейин уштумтут йоқап кетиш, өзи халимиған саяһәтләргә елип кетилиш, һәтта уштумтут тутуп кетилиш адәттики ишқа айлинип қалған. Униң һаятидики әнсизчилик вә турақсизлиқ сәвәбидин, аяли вә балиси бейҗиңдин кетип турушқа вә юртида аилисидә туруп турушқа мәҗбур болған.

Бу һәқтә илһам тохти мундақ дегән: "улар йәни аялим вә балам мениң билән биллә хатирҗәм яшашни арзу қилатти. Бирақ, мән уларға бу имканни яритип берәлмидим ...." Илһам тохти сөзини йәнә мундақ давамлаштуриду: " яқ. Тоғриси мән яритип берәлмидим әмәс, муһит буниңға йол қоймиди...." Илһам тохти шәхсий һаяти һәққидики бу сөзлирини хуласиләп, һаятида һәммидин ваз кечәлигән тәқдирдиму, уйғурлуқидин ваз кечәлмәйдиғанлиқини билдүргән.
 
Йәнә хәвәрдә билдүрүлүшичә, илһам тохти йеқинқи икки айдин буян бейҗиңдики чәтәл әлчиханилириниң тәклипигә бинаән, улар билән көп қетим, уйғур мәсилиси һәққидә сөһбәт өткүзгән. Мәлум болушичә, бу икки ай ичидә илһам тохтини сөһбәткә тәклип қилған әлчиханилар, америка, франсийә, голландийә, шветсарийә, германийә вә норвегийә әлчиханилири, шундақла йәнә, явропа бирликиниң бейҗиңдики иш беҗириш орниниң алақидар мәсуллиридур.

Илһам тохти өзиниң бу сөһбәтләр җәрянидики тәсиратини билдүрүп мундақ дегән: "мән дуня тәрипидин унтулуп қалмиғанлиқимизни һес қилдим. Улар(дуня җамаити)ниң бизниң миллитимизниң әһвалини билишкә наһайити қизиқидиғанлиқини байқидим. Әмма, 10 милйон уйғур хәлқи гәрчә, җуңго пуқраси болсиму, һазирғичә уйғурлар өз дөлити вә бу дөләттики көп санлиқ милләттин, бу дәриҗидә һөрмәт вә қизиқишни һес қилип бақмиди. Шуңа мән, аңлашқа қизиққучилар болса, миллитимизниң әһвали һәққидә давамлиқ сөзлишишкә тәйярмән."

Хәвәрдә билдүрүлүшичә, "5 ‏- июл"дин кейинки вәзийәт сәвәбидин, илһам тохтиниң идийисидә бир мунчә соаллар пәйда болған. У бу бу һәқтә мундақ дегән: "мән давамлиқ түрдә ойлиниватимән, миллий тәқдиримизни, келәчикимизни илмий нуқтидин тәһлил қиливатимән. Калламдики бир мунчә соалларға техи җаваб тапалмидим; әмма ениқ җаваб тапалиған нуқтам шуки, уйғурлар әмди бурунқидәк, (дуня җамаити тәрипидин) унтулуп қелиш, ташливетилиш вәзийитигә қайта сүкүт қилмаслиқи керәк."

Юқиридики аваз улинишидин, илһам тохтиниң уйғурлар һәққидә нөвәттики вәзийәт тәһлили тоғрисидики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт