'Sherqiy türkistanda insan heqliri' dégen kitab istanbulda neshr qilindi

Yéqinda sherqiy türkistanda insan heqliri dégen kitab istanbulda neshr qilindi. Bu kitabni sherqiy türkistan köchmenler jem'iyitining sabiq re'isi merhum exmet türkoz hayat waqtida yazghan bolup, bu kitab istanbuldiki doghu kutupxanisi neshriyati teripidin neshr qilindi.
Muxbirimiz arslan
2010-11-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Süret, 'sherqiy türkistanda insan heqliri' ning muqawa körünüshi.
Süret, 'sherqiy türkistanda insan heqliri' ning muqawa körünüshi.
RFA Photo / Arslan

Bu kitabta, Uyghur diyarida ishlen'gen kishilik hoquq depsendichilikining qanchilik derijide éghir ikenliki ilmiy pakitlar arqiliq otturigha qoyulghan.

Bu kitab, kirish söz, muqeddime we üch bölümdin terkip tapqan bolup, kitabning muqeddimiside, Uyghur diyarining jughrapiyilik orni, qisqiche tarixi, u yerde yashaydighan xelqlerning milliy kélip chiqishi, nopusi, iqtisadiy ehwali, tebi'iy bayliqlar, néfit we xam maddilar heqqide toxtalghan.

Kitabning birinchi bölümige sherqiy türkistanda kishilik hoquq dep téma qoyulghan bolup, bu bölüm asasliqi kishilik hoquq neziriyisi, Uyghur diyarida yashash hoquqigha alaqidar depsendichilikler, insanning ten jazasidin qoghdinish hoquqi, ishkenjining cheklinishi, barawerlik hoquqi, insanning maddiy we meniwiy jehetlerde mewjutluqini tereqqiy qildurush hoquqi, kishilik hoquqning qoghdilishi, ijtima'iy erkinlik, siyasiy erkinlik, Uyghur diyarida siyasiy erkinlikke alaqidar depsendichilikler, étiqad erkinlikke alaqidar depsendichilikler, yighin échish we namayish qilishqa alaqidar hoquqlarning depsende qilinishi, iqtisad we ijtima'iy erkinlik. Xitayning kishilik hoquq chüshenchisi, xitay asasiy qanunida kishilik hoquq dégen témilarni öz ichige alghan.

Kitabning ikkinchi bölümige, sherqiy türkistanda her xil kishilik hoquq mesililiri dep mawzu qoyulghan bolup, bu bölüm az sanliq milletler hoquqi, xitayda milletler mesilisi we az sanliq milletlerning hoquqliri, xitay asasiy qanunida az sanliq milletning hoquqliri, aptonomiye we milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni, muhit hoquqi we muhitning bulghinishi dégen témilarni öz ichige alghan.

Sherqiy türkistanning insan heqliri dégen kitabning üchinchi bölümi xitay we birleshken döletler teshkilati otturisida kishilik hoquqqa alaqidar imza qilishqan kélishimler, xitay we birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq komitéti, kishilik hoquq saheside xitayning weziyiti, xelq'ara jama'etning kishilik hoquq saheside bésim qilishi dégen'ge oxshash témilarni öz ichige alghan.

294 Betlik bu kitabqa türkiyining sabiq ministiri proféssor exet endijan béghishlima yazghan bolup, u béghishlimida mundaq déyilgen:

"Bügünki künde sherqiy türkistan insaniyet tarixining eng tiragidiyilik künliridin birini béshidin ötküzmekte, 17 ‏- esirdin bashlap dawamlishiwatqan xitay ishghaliyiti, kommunist hakimiyiti sherqiy türkistan'gha kelgen 1950 ‏- yilidin buyan sherqiy türkistan xelqige qarita milliy mewjutluqini yoq qilish, assimiliyatsiye qilish siyasiti yürgüzüp kelmekte. 2000 ‏- Yili otturigha chiqqan térrorluqqa qarshi xelq'araliq urush nezeriyisini öz menpe'eti üchün purset bilgen xitay hakimiyiti, sherqiy türkistanda meydan'gha chiqqan xelq qarshiliq heriketlirini we hakimiyetni tenqid qilghan pütkül pa'aliyetlerni térrorluqqa oxshatmaqta we shuning bilen xalighan basturushlarni tep tartmastin ijra qilmaqta hemde tashqi dunyaning qarshiliqidin xali halda her türlük kishilik hoquq depsendichiliklirini ishlimekte."
 
Béghishlimida yene mundaq yézilghan, 21 ‏- esirning kirishi bilen ijtima'iy mesililerge oxshashla kishilik erkinlik we kishilik hoquq depsendichilikliri dunya jama'itining köngül bölüshke tégishlik muhim nuqtilar haligha kelgenliki körülmekte. Shu sewebtin bu nuqtilar barghanséri xelq'ara munasiwetlerning muhim terkibi qismigha aylandi.

Kitabta xitay bilen b d t ning kishilik hoquq kélishimnamisi heqqide toxtilip mundaq yézilghan: insanlarning kishilik hoquq we erkinlikini qoghdash üchün b d t ning kishilik hoquq komitéti quruldi we bu komitét teripidin 30 maddiliq bir höjjet teyyar qilindi we 1948 ‏- yili 12 ‏- ayning 10 ‏- küni b d t kéngesh yighinida kishilik hoquq xitabnamisi dégen nam bilen qobul qilindi we élan qilindi. Bu xitabnamining bezi bölümliri heqqide b d t xitay bilen kélishim qildi, xitay bezi maddilarni qobul qilmidi.

Xitay bilen b d t otturisida kishilik hoquq kélishimnamige imza qilishqan maddilar töwendikiche:

1‏. Irqiy qirghinchiliq jinayitining jazalinishi we irqiy qirghinchiliqning yüz bérishning aldini élish tedbirliri kélishimnamisi. Bu kélishimnamige xitay 1949 ‏- yili 7 ‏- ayning 20 ‏- küni imza qoyghan.
 
2‏. Her türlük irqiy ayrimchiliqqa xatime bérish kélishimnamisi b d t teripidin 1965 ‏- yili qobul qilindi we imza qilishqa chaqiriq qilindi, 1969 ‏- yili 1 ‏- ayning 4 ‏- künidin étibaren ijra qilinishqa bashlidi. Xitay bu kélishimnamige 1981 ‏- yili 12 ‏- ayning 29 ‏- küni imza qoydi.

3‏. Teshkillen'gen irqiy ayrimchiliq jinayitining aldini élish kélishnamisi, bu kélishimname b d t teripidin 1973 ‏- yili 11 ‏- ayning 30 ‏- küni qobul qilindi we shu küni imza qilishqa échildi. 1976 ‏- Yili 7 ‏- ayning 18 ‏- künidin bashlap ijra qilinishqa bashlidi. Xitay bu kélishimnamige 1983 ‏- yili 4 ‏- ayning 18 ‏- küni imza qoydi.

4‏. Ayallargha qarshi her türlük ayrimchiliqqa xatime bérish kélishimnamisi. Bu kélishimname 1979 ‏- yili 12 ‏- ayning 18 - küni b d t teripidin qobul qilindi we 1980 ‏-‏ yili 4 ‏- ayning 1 ‏- küni imza qilishqa sunuldi. Xitay bu kélishimnamige 1980 ‏- yili 7 ‏- ayning 17 ‏- küni imza qoydi.

5. Iskenje we bashqa zulum qilish, insan qélipidin chiqqan jinayet ishlesh, kemsitishke qarshi turush kélishimnamisi. Bu kélishimname 1984 ‏- yili 12 ‏- ayning 10 ‏- küni b d t teripidin qobul qilindi we pütkül döletler imza qilishqa chaqiriq qilindi. Xitay bu kélishimnamige 1986 ‏- yili 12 ‏- ayning 12 ‏- küni imza qoydi.

6. Iqtisadiy we ijtima'iy we medeniyet hoquqliri xelq'ara kélishimnamisi. Bu kélishimname b d t teripidin 1966 ‏- yili 12 ‏- ayning 16 ‏- küni maqullandi we 1976 ‏- yili 1 ‏- ayning 3 ‏- künidin bashlap ijra qilinishqa bashlidi. Xitay 1997 ‏- yili 10 ‏- ayning 28 ‏- küni xitay dölet re'isi jyang zémin amérikini ziyaret qilghanda bu kélishimnamige imza qoydi.

Xitay bilen b d t otturisidiki kishilik hoquq jehettiki munasiwet we kélishimnamiler, xitayning kishilik hoquq weziyitini xelq'araliq tekshürüsh élip bérishigha we xelq'araliq kishilik heq ‏- hoquq qanunlirigha ri'aye qilidighanliqigha qoshulidighanliqini körsitidu. Emma, kishilik hoquq mesilisi xitayning hazirqi siyasiy weziyitini tehditke uchratmighan teqdirde we yaki xitaydiki sistémliq dawamlishiwatqan kishilik hoquq depsendichiliklerni otturigha chiqarmighan weziyette xitay buni qobul qiliwatidu.

Biz bu kitab heqqide sherqiy türkistan köchmenler jem'iyitining re'isi yaqupjan bilen söhbet élip barduq.

Yaqupjan bu kitab heqqidiki öz qarashlirini we kitabning ehmiyiti heqqide toxtilip mundaq dédi: "bu kitab sherqiy türkistanda xitay da'iriliri teripidin ishlen'gen kishilik hoquq depsendichiliki keng da'iride ilmiy usulda otturigha qoyulghan, sherqiy türkistan mesilisige alaqidar iqtisadiy, siyasiy mesililerni öz ichige alghan bir kitab, bu kitabning sherqiy türkistan we bashqa asaret astida qalghan milletler üchün ülge bolidighanliqigha ishinimen. Bu kitab hör dunyadiki sherqiy türkistanliqlar üchün we bashqa milletlerge we az sanliq bolghan insanlar üchün ehmiyetlik dep qaraymen, chünki bu kitab kishilik hoquq depsendichilikliri qatarliq nurghun sahelerde paydilinishqa tégishlik melumatlarni öz ichige alghan. Bu kitabni yézip chiqqan merhum ehmet türkozge allahtin meghpiret tileymen we bu kitabni neshr qildurghan uning achiliri sa'adet türkoz we fatime türkuzlerge teshekkür éytimen."
 
Igilinishiche, merhum exmet türkuz, 1963 ‏- yili istanbulning zeytinburnu rayonida bir qazaq a'ilide dunyagha kelgen, uning ata ‏- anisi merhum eysa yüsüp aliptékin bilen birge Uyghur diyaridin türkiyige köchüp kelgen iken, merhum exmet türkuz 1998 ‏- yili istanbul uniwérsitéti tarix bölümide dokturluq unwani alghandin kéyin bir tereptin ottura mektepte oqutquchiliq qilip, yene bir tereptin sherqiy türkistan dawasi üchün xizmet qilghan we bu heqte nurghun ilmiy maqaliler yézip élan qilghan, bir mezgil sherqiy türkistan awazi zhurnilining tehrirlik wezipisini ötigen, kéyin sherqiy türkistan köchmenler jem'iyitining bash katipi we re'isi bolup xizmet qilghan. Merhum exmet türkoz 2009 ‏- yili 5 ‏- ayning 31 ‏- küni 46 yéshida késellik sewebidin istanbulda wapat boldi.

Bu kitabni sherqiy türkistan köchmenler jem'iyitining sabiq re'isi merhum exmet türkoz hayat waqtida yazghan bolup, merhum hayat waqtida aldirashchiliq we melum sewebler tüpeylidin neshr qilinmighan iken. Uning wapatidin kéyin uning achisi fatime we sa'adet türkoz xanimlar neshr qildurghan.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Toluq bet