Қайғу вә үмид ичидики кариз

Кариз идиқут бағридики уйғурларниң улуғ су иншаати, мәдәний мираси, турпандики миңлиған, он миңлиған хәлқниң, бағу - бостан етиз ериқлириниң һаятлиқ мәнбәси. Шуңиму турпан хәлқи "турпан демәк -кариз демәк " дәп қарайду.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2009-04-10
Share

Кариз турпан билән, турпан хәлқиниң һаяти билән чәмбәрчәс бағланған, кариз турпанниң қан томуриға охшайду. Һалбуки бүгүнгә кәлгәндә, нәччә миң йиллар мабәйнидә идиқут дияриға һаятлиқ бәхш етип кәлгән каризлар бир бирләп йоқалмақта, мәңгүлүк йоқалмақта.

Уйғурлар үчүнла әмәс, пүтүн дуня мәдәнийити үчүн чоң йоқитиш боливатқан каризлар пүтүн күч билән қутқузмиса болмайдиған бир вәзийәттә турмақта.

Бу һәқтә мәлумат һәм тәтқиқат мақалилири мәтбуатларда елан қилинмақта.

Һаза қошуқи ейтиду ақ қучқачлар топлишип,
Булутлар кәйнидә йиғлайду айму ?
Каризлар һәққидә ойға петип, ғәмгә петип.
Мән йиғлидим үнсиз, үмидсиз,
Әйнәктики әксимгә қарап.
.....
От юртида " кариз өлди" дегән гәп,
Һаятлиқ бу йәрдә көчти дегән гәп.
" Җигдә кариз өлди" дегәндә,
Һәммә хәқниң йиғиси бар ичидә.
Дәл дәрәхләр йиғлиди чечини юлуп,
Тәкләр йиғлиди йәргә вақитсиз үзүм яшлирини тарамлитип,
Қушлар йиғлиди бир бириниң мамуқ пәйлирини чоқушуп,
Әлвида, җигдә кариз әлвида....

Бу турпан даланкариз йезисидики әң ахирқи кариз болған җигдә каризиниң қуруп кәткәнлик хәвиридин кейин,шаир пәрһат казиминиң "турпан" җорнилида елан қилған җигдә каризиға атиған мәрсийисиниң мисралири.

"Сериқтал чағ әр сағириду, кариз өлгән чағ әл сағириду"

Турпан вилайәтлик мәдәний ядикарлиқларни башқуруш орунлириниң йеқинда елан қилған, турпан дияридики каризларни тәкшүрүш доклатидин мәлум болушичә, турпан ойманлиқида буниңдин йерим әсир илгири тизимланған каризларниң сани 1237 болған болса, һалбуки һазир һаят қалғанлири йәни су еқиватқан каризларниң сани 200 гиму йәтмәйдикән. Каризлар тәхминән йилиға 20 миңдин қуруп кетиватқан болсиму мунасивәтлик даириләр таки 1990 - йилларға қәдәр каризларниң тез сүрәттә йоқилип кетиватқанлиқиға көңүл бөлмигән.

"Тәрәққият җәрянида каризларни қоғдаш" тәклипиму техи өткән йили 6 - айда ечилған турпан кариз тәтқиқат йиғинида тунҗи қетим оттурға қоюлған болди вә шуниңдәк каризларниң кәлгүси тәқдириниң хирисқа учраватқанлиқи йеқиндин буян хитайниң мунасивәтлик даирилириниң шундақла хәлқаралиқ мәдәний ядикларлиқларни қоғдаш орунлириниңму диққитини тартқанлиқи мәлум.

Шундақтиму мутәхәссисләр уйғурларниң бу улуғ мөҗизилик су иншаат қурулуши шундақла дуня йүзидики бу йиганә мәдәнийәтни қутқузуп қелишқа даириләрниң толиму кечикип қәдәм еливатқанлиқини тәнқид қилмақта.

Каризни иҗад қилишни ишлитишни билгән әҗдадлар әлвәттә уни қоғдашқиму алаһидә әһмийәт берип кәлгәчкә икки миң йиллиқ тарихий җәряндиму һаятлиқини сақлап, от юрти турпанниң бостанлиқлириға йешилилиқ ата қилип кәлгән иди.

Йеқинқи йиллардин бери турпан, пичан йезилирида 'кариз қуруп кетипту "дегән шум хәвәр пат патла тарқилидиған болуп қалди.

"Кариз хар болса әр хар болур, әр хар болса заман тар болур"

"Каризим" тор бетидә пәрһат казиминиң каризларни тәкшүрүп топлиған материаллар асасида елан қилған мақалисидә, "каризларниң су мәнбәсиниң қоғдалмиған вә йәр асти сүйини толуқлаш болмиғанлиқ, қишлиқ суни етизларға тоң селишқа ишләткәнликтин җаңгалдики өсүмлүк йепинчилири бузғунчилиққа учриғанлиқ шуниңдәк кариз қудуқлирини тиндуруп үстигә чүнчә селивелиш һәм бир қисим каризларниң қудуқлирини тиндүрүп терилғу йәр қиливалғанлиқ қатарлиқ әһваллар, каризларниң хараблишишидики асаслиқ сәвәбләр" дәп оттуриға қойған.

Су мәнбәси йоқ, йәни дәряси йоқ шәһәр әзәлдин узақ мәвҗут болуп туралмайду, тәбиәтниң шаллишиға учрайду, гәрчә турпанда дәря болмисиму, турпан үчүн ейтқанда онлиған йүзлигән йәр асти су қудуқлириниң өзара таташтурулишидин ясалған, йәр асти сүйини йәр үстигә башлайдиған мөҗизилик су иншаат қурулуши һесабланған кариз дәл идиқутниң тәбиий җуғрапийисигә аҗайип маслашқан. язниң күнлири оттуричә һава температуриси 40 градус әтрапида болидиған турпанда кариз сүйи ичиш, каризға кирип сайидаш җанға һозур беғишлайду.

Һәммимизгә мәлум идиқут бағрида яшаватқан хәлқләрниң һаяти ишләпчиқириши каризлар билән чәмбәрчәс бағланған.
 
Худди русийә алими грум грҗимаюф ейтқандәк " уйғурларниң аҗайип парасәтлик билән турпанда иҗад қилип чиққан һәйвәтлик қәдимий кариз су иншаати - уйғур миллитиниң йеза игиликниң наһайити бурунқи заманлардила йүксәк дәриҗидә тәрәққий тапқанлиқини көрситиду, уйғурларниң каризи мисирлиқларниң прамидасидин қелишмайдиған, қайил қиларлиқ күчкә игә су иншаатидур".

"Каризда су йоқ, бәхтиханниң бәхти йоқ..."

Каризларниң азлиши турпан хәлқини зор маддий талапәткә учритиватқанлиқи сәвәбидин нөвәттә турпан, пичан, тоқсундики деһқанлар өзлигидин каризларни қутқузушқа атланған. Һәтта яш балиларму уста каризчиларға шагирткә кирип, юрт әлни беқип келиватқан каризларни қутқузуш үчүн кариз қудуқлирини халисанә қезишқа, бузулған каризларни қайта ясашқа қатнашмақта икән.
 
Кариз тәтқиқат мақалилирида әл ичидики пешқәдәм тәҗрибилик каризчи аман сәдилниң сөзини нәқил елишиға қариғанда " каризларниң қудуқлирини тиндуруп тиқивәтсиму әслигә кәлтүргили болиду."

Кариз чепиш интайин җапалиқ әмгәк болсиму әмгәкчан парасәтлик турпан хәлқи каризларниң кәлгүсигә йәнила үмид билән қарайду шундақла улар әмгәкниң каризларниң шундақла өзлириниң тәқдирини өзгәртәләйдиғанлиқиға ишиниду, буни биз парһат казиминиң муну мисралиридинму һес қилиш тәс әмәс:

" яқ,
Адәм өлсә тирилмәйду бу ениқ
Кариз өлсә тирилиду тәр төксә.
Мисралирим маңлийимдин аққан тәр болсун,
Тирилип қалсаң күнләрдә бир күн,
Дәйду йүриким,
-Мәрһаба җигдә кариз, мәрһаба...."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.