Адаләтсизликкә қарши күрәштики тәқдирдаш хәлқ: украинлар вә уйғурлар

Обзорчимиз асийә уйғур
2022.03.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Адаләтсизликкә қарши күрәштики тәқдирдаш хәлқ: украинлар вә уйғурлар Украинлар ялғуз әмәс.
Zarina Kenzhe

Инсанийәткә қарши җәң елан қилған путин вә ши җинпиң

Мәйли қайси нуқтидин қарайли, хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ елип беришта дуняға көрсәткән сәвәби билән путинниң украинаға таҗавуз қилишида дуняға көрсәткән сәвәби маһийәт җәһәттә охшаш. Һәр иккиси дуня адалитигә, инсанларниң ортақ қиммәт қарашлириға җәң елан қилғучилардур. Хитай уйғурларға елип барған ирқий қирғинчилиқини аталмиш “үч хил күч” ниң американиң ярдими билән хитайниң дөләт хәвпсизликигә тәһдит пәйда қилғанлиқини, уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ җинайитини йоллуқ көрситишкә сәвәб қилди. Путин болса, NATO ниң шәрққә кеңийиши вә украинаниң ичидики рус миллитиниң ирқий қирғиичилиққа учраватқанлиқини һечбир испатсизла баһанә қилип, украинаға таҗавузчилиқ қилди. Уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиққа берилгән дуняви инкаслардин илһамланған путин, украинаға қилидиған таҗавузидинму охшаш нәтиҗини көридиғанлиқини пәмлиди. Һәтта хитайму бу җинайәтләрниң худди уйғур ирқий қирғинчилиқиға охшашла дуняниң сүкүти вә русийәниң бүйүк ғәлибиси билән ахирлишидиғанлиқини пәмлиди.

Русийә президенти путин сабиқ совет иттипақиниң йимирилишиға шаһит болған бир шәхс болуш сүпитидә, совет иттипақиниң йимирилишини “бу әсирдики әң чоң гео-сиясий апәт” дәп баһалиған. Шу вәҗидин у вәзипигә олтурупла, русийәдә күчлүк милләтчилик туйғусини күчәйтиш, сабиқ совет иттипақиниң бүйүк образини қайта тикләш идийәлирини тәшвиқ қилишқа башлиди. Шундақла пүткүл васитиләрни қоллинип, һакимийәт орнини мустәһкәмләшкә тиришти. У йәнә президентлиқ вәзиписини таки 2036-йилиғичә давам қилалайдиған қанун имзалиди. Һәтта путин һөкүмитигә қарши чиққан алексий навалниға охшаш һәрқандақ күчләрни бастурди, йоқатти, түрмигә қамиди.

Ши җинпиңму 2012-йили вәзипигә олтуруш билән “җуңхуа улуси” яритиш тәшвиқати билән хитай милләтчиликиниң күчийиши вә уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләрни йоқитиш пиланиға асас салди. 2018-Йили қанун мақуллап, дөләт рәисниң вәзипә өтәш чәклимисини бикар қилип, өзиниң өмүрлүк вәзипигә олтуруш арзусини капаләткә игә қилди. 2014-Йили уйғурларниң тегишлик һәқлириниң капаләткә игә қилинишини тәшәббус қилған илһам тохтиниму өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилди. Хоңкоңлуқлар дең шявпиң вәдә қилған “бир дөләттә икки хил түзүм” дегән вәдисигә әмәл қилиш һәққидики тәләплирини рәт қилип, қаттиқ бастурди. Уйғурларға болса дуняниң көзидила ирқий қирғинчилиқ сияситини йүргүзди.

Ғәрбкә қарши турушта путин билән ши җинпиң охшашла милләтчилик идийәсидин пайдиланди. Русийәниң 2014-йили қиримни ютувелиши путинниң қоллаш нисбитини 90 пирсәнткә чиқарған болса, ши җинпиңниң “бир бәлвағ бир йол” истратегийәси вә “хитай чүши” му хитайниң расттинла қудрәтлинип, дуняға йетәкчилик қилалайдиған йеңи бир күч болуп шәкилләнгәнликигә ишәндүрүшкә башлиди.

Буниң нәтиҗисидә хитай йүрәклик һалда “ғәрб чөкти, шәрқ қәд көтүрди” сәпсәтәсини базарға селишқа башлиди. Хәлқара җәмийәт уйғур ирқий қирғинчилиқини тохтитиш үчүн һечқандақ әмәлий һәрикәт қолланмиди. Бу әһвалдин илһамланған путин хитай билән ғәрбкә қарши мүрини мүригә тирәп һәмкарлишидиған мустәһкәм достлуқ орнатқанлиқини дуняға җакарлиди. Мана бу достлуқниң түрткисидә путин украинаға таҗавузчилиқ урушини башливәтти.

Путинниң “чақмақ уруш пилани” ниң мәғлуп болди

Бир қанчә айлардин буян русийәниң украинаға таҗавузчилиқ қилиш нийити барлиқи һәққидики талаш-тартишлар үзүлмиди. Ақивәт 24-феврал күни русийә президенти виладимир путин русийәниң дөләт бихәтәрликини вә украинада “ирқий қирғинчилиқ” қа учраватқан рус пуқралирини қоғдаш, украинани һәрбийсизләштүрүш үчүн мустәқил игилик һоқуқлуқ украинийәгә “чақмақ тезлики” дә таҗавузчилиқ урушини башлиғанлиқини җакарлиди вә кимики бу урушқа қарши чиқса, әзәлдин көрүп бақмиған еғир зәрбигә дуч келидиғанлиқи билән тәһдит салди.

Уруш русийә армийәсиниң украинани төт әтрапидин қоршап, кәң көләмлик бомбардаман қилиш арқилиқ, украинларни тез сүрәттә бойсундуруп, урушниң бүйүк ғәлибисини қолға кәлтүрүшни нишан қилип башланған болсиму, әмма ишлар русийәниң күткинидәк болмиди. Путинға нисбәтән оюн сәһнисидин чүшүпла, сиясәт сәһнисигә қәдәм қойған украина президенти зелениски бу урушқа қаршилиқ көрситишкә аҗиз иди. Әмма ишлар путинниң тәсәввуриниң әксичә, зеленискиниң русийәгә қарши күрәштә алдинқи сәпкә атлиниши, иҗтимаий таратқу васитилири арқилиқ дуня хәлқини украинаниң һәқиқий әһвали билән хәвәрләндүрүп туруш билән украина хәлқигә мәдәт вә күч берипла қалмастин, бәлки пүтүн дуняни русийәниң таҗавузчилиқиға қарши сәпәрвәрликкә кәлтүрүши, русийәнила әмәс, бәлки хитайниму чөчүтти.

Әслидә путин украинада худди афғанистанни тез сүрәттә ишғал қилған талибанлардәк нәтиҗини хиял қилған болсиму, әмма украинаниң қәһриман президенти зелениски вә батур украина хәлқи һаят қелиш үчүн вәтәндин ваз кечишни әмәс, бәлки вәтинини сақлап қелиш үчүн өлүшни таллиди.

Русийәниң украинаға таҗавуз қилиши хәлқара җәмийәттә күчлүк наразилиқ қозғиған болсиму, хитай русийәниң бу қилмишини таҗавузчилиқ дәп аташни рәт қилди. Чүнки февралниң бешидила ши җинпиң путин билән көрүшүп, NATO ниң шәрққә кеңийишигә қарши мәйданини билдүрүп, баянатнамә елан қилған вә доллардин халий иқтисадий бирлик һасил қилиш, иқтисадий һәмкарлиқ, шундақла дуня күн тәртипини қайта түзүш қатарлиқ нуқтиларда бирлик һасил қилишип, ғәрб дунясиға җәң елан қилишқаниди. Путин хитайниң қишлиқ олимпики җәрянида уруш башлимаслиқ вәдисигә әмәл қилғинидәк вә хитайму русийәдин ашлиқ қатарлиқ мәһсулатларни импорт қилиш нисбитини пәвқуладдә өрлитип, русийәниң ғәрб имбаргоси сәвәблик учраватқан иқтисадий зиянлирини толдурувелишиға янтаяқ болуши, хитайниң “игилик һоқуқ” һәққидики “тәврәнмәс принсиплири” ниң маһийәттики әвришимликкә игә икәнликидәк маһийитини ашкарилап қойди.

Узун йиллардин буян хитай һөкүмити уйғурларға елип бериватқан ирқий қирғинчилиқни ғәрб дунясиниң хитайни парчилаш суйиқәсти, ғәрб дунясиниң, хитайниң ички ишлириға қопаллиқ билән арилишиши, шундақла игилик һоқуқиға тәһдит пәйда қилғанлиқ дәп җар селип кәлгәниди. Хитай һәтта американиң ираққа һуҗум қилишини “таҗавузчилиқ” дәп атиған. Әмма бүгүн русийәниң украинаға қилған таҗавузчилиқини “игилик һоқуқлуқ дөләткә қилинған таҗавузчилиқ” дәп аташни рәт қилди.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати, 25-феврал җиддий йиғин чақирип, русийәниң украинаға қорал ишлитишини дәрһал тохтитиш вә украина земинидин шәртсиз һалда дәрһал чекиниши һәққидә қарарнамә чиқарди. Русийә б д т хәвпсизлик кеңишидики “фето һоқуқи” билән бу қарарнамини рәт қилди. Хитай бу мәсилидиму қарарнамигә аваз бериш һоқуқидин ваз кәчти.

Уруш төтинчи күнигә қәдәм қойди. Әмма русийәниң “чақмақ уруши” техичә украинаниң һечбир туприқини игилийәлмиди. Үч күндин буян таҗавузчиға қарши күрәштә йеганә җәң қиливатқан украина хәлқиниң өз вәтинини қоғдаш ирадиси, күрәш мәйданидики җасарити дуняниң қоллиши вә һөрмитигә еришти. Украина президенти зеленискиниң вәтәнни қоғдаш урушида көрсәткән тиришчанлиқи, өз хәлқини һаят-маматлиқ күрәшкә сәпәрвәр қилиш биләнла қалмай, пүтүн дуня хәлқиниң адаләт вә һәққанийәтни қоғдаш күришигә чақирди. Гәрчә русийә сахта учурлар арқилиқ дуня җамаитиниң украина вәзийитиниң һәқиқитини билишигә қийинчилиқ туғдурмақчи болған болсиму, әмма зеленискиниң твиттер, фейсибук қатарлиқ алақә васитилири арқилиқ пүтүн дуняни украина билән бағлиши, сахта учурларниң базирини касатлаштурди. Дуня җамаитиниң диққити украинаға мәркәзлишип, русийәгә қарши әйибләш садалири пүтүн дуняни қаплиди. Демәк украина хәлқиниң җасарити үчинчи дуня урушиниң партлишиға болған әндишиләрдә сүкүт вә зулмәткә чөмгән инсанийәткә үмид вә ишәнч бәрди.

Американиң украина президенти зеленискийни бихәтәр чекиндүрүп чиқиш һәққидики тәклипигә зеленискиниң “маңа керики чекиниш әмәс, бәлки қорал-ярақ, маңа вәтинимни қоғдаш үчүн қорал-ярақ билән ярдәм қилиңлар” дегән чақириқи, украина хәлқиниң рус таҗавузчилириға қарши җан тикип елишиш ирадисини күчәйтипла қалмай, украинани пүтүн дуняниң һесдашлиқи, қоллиши вә ярдимигә ериштүрди. Америка башлиқ ғәрб дуняси шундақла нурғун адаләт сөйәр дөләтләр украинаға иқтисадий, һәрбий күчи, қорал-ярақ қатарлиқ түрлүк ярдәмләрни үзүлдүрмәй әвәтишкә башлиди. Ғәрб дуняси русийәгә қарита техиму еғир болған җазалаш тәдбирлири үстидә җиддий кеңәшкәндин кейин, русийә банкилириниң хәлқара пул муамилә бирлики SWIFT системисидин тепип чиқарди вә украина чеграси әтрапиға қоғдиғучи қошунларни орунлаштурди. “чақмақ уруш пилани” мәғлубийәткә йүзләнгән путинниң, украина пайтәхти кийефни кәң көләмлик бомбардиман қилиштин ибарәт б пиланини җакарлиғанлиқини зелениский твиттерда елан қилди. Қаримаққа уруш җиддий вәзийәткә қәдәм қойғандәк қилатти. Әмдики вәзийәт зади қайси йөнилишкә қарап тәрәққий қилиду? буларни һазир мөлчәрләш қийин. Навада русийә украинаға еғир типтики қораллар билән һуҗум башлап қалса, явропа вә NATO бу урушқа омумйүзлүк қатнишишқа мәҗбур болиду. У һалда уруш пүткүл явропа һәтта дуняви урушқа айлиниши мумкин.

Хәлқара җәмийәт бу урушниң ақивитини ғәрб демократик системиси йәни, иккинчи дуня урушидин кейин шәкилләнгән дуня күнтәртипи вә ортақ қиммәт қарашларниң мәвҗутлуқиға тәсир көрситиду дәп тәбирләшти. Демәк, икки йүз йиллиқ бүйүк пилан түзүп, америка башлиқ ғәрб дунясиниң орнини бесиштәк бүйүк нишанға йетишни өзигә вәзипә қилған хитай үчүн, русийәниң бу урушта ғәлибә қилиши муһим иди. Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси украина уруши башлиништин аввалқи 23-февралдики мухбирларни күтүвелиш йиғинида “америка иқтисадий җаза билән дуняни өзгәртәлидиму?” дегәниди. Әмма америка вә ғәрбниң бу уруш сәвәблик йүргүзгән иқтисадий җазаси бүгүн русийәни хәлқара пул муамилә бирликидин сиқип чиқирилиштәк еғир ақивәткә дучар қилди. Хәлқара пул муамилә системисидин сиқип чиқирилиш русийә иқтисадини тез сүрәттә паләч һалға чүшүрүп қойидиған ядро қорал дәриҗисидики еғир зәрбә иди. Чүнки хәлқара пул муамилә системисидин сиқип чиқирилиш билән русийәниң дуня билән болған иқтисади алақиси зор чәклимигә учрапла қалмастин, дөлити ичидиму еғир иқтисадий давалғушқа сәвәб болатти. Демәк, дипломатик әхлақ принсипларға, хәлқара қанунларға хилап йосунда, натсистларчә усулда елип берилған таҗавузчилиқ урушида русийә ойлимиған йәрдин хәлқара җәмийәттә йетим қалдурулди. Һәтта русийәниң тәсири даирисидики қазақистан, қирғизистан, әзәрбәйҗан қатарлиқ дөләтләрму, русийәгә сәп тутмиди, һәтта украинани қоллиди. Гәрчә уруш ахирлашмиған болсиму, маһийәттә путин рәһбәрликидики русийә инсанийәткә қарши бу җәңдә мәғлуп болди.

Украиналиқларниң җасарити дуняға күч, уйғурларға үмид беғишлиди

Украина хәлқиниң вәтинини қоғдаш йолида көрсәткән қәһриманлиқи, украина президенти зеленискийниң өз хәлқи билән бир сәптә таҗавузчиға қарши күрәштә көрсәткән пидакарлиқ роһи пүтүн дуняни тәсирләндүрди. Һечким украиналиқларниң русийә үстидин ғалип келишини тәсәввур қилмиған, украина хәлқидин бундақ бир җасарәтни күтмигән иди. Әмма реаллиқ дуняни таң қалдурупла қалмай, русийәгә қарши украиналиқларниң йенида болушқа риғбәтләндүрди. Қисқиси, адаләт күришидики украиналиқларниң зулумға баш әгмәс роһи, пүткүл инсанийәтниң виҗданини ойғатти. Бу һадисә русийәни қоллиған хитайни чөчүтти.

Украиналиқлар русийәниң өзлиригә артқан “русларға ирқий қирғинчилиқ қилди” төһмити вә бу һәқтики түрлүк ялған тәшвиқатларни, украинадики һәқиқәттин учур васитилири арқилиқ дуняни хәвәрдар қилиш, һөкүмәт билән хәлқ бир нийәт вә бир мәқсәттә таҗавузчиниң ялғанчилиқини испат билән ашкарилаш арқилиқ, русийәниң сахта тәшвиқатлириға орун бәрмиди. ялғанчилиқ вә төһмәт билән мустәқил игилик һоқуқиға игә болған украинаға қилинған орунсиз таҗавузчилиқ җинайити, русийәни осал әһвалға чүшүрүп қойди. Хәлқара җамаәт әмди “игилик һоқуқини вә дөләт хәвпсизликини қоғдаш үчүн уйғурларни лагерға қамиған” хитайниң украинаниң игилик һоқуқиға таҗавуз қилған русийәни әйибләшни немә үчүн рәт қилғанлиқиға соал қойди. Чүнки уйғурлар учриған ирқий қирғинчилиқ билән украиналиқлар учриған таҗавузчилиқниң нишани охшашла бир милләтни омумйүзлүк бойсундуруш вә йоқитиш иди.

Украина хәлқиниң зулумға қарши омумий хәлқ бойичә бирлик ичидә қозғилиши вә күрәш қилиши русийәни мәғлуп қилишиниң вә дунявий ярдәмгә еришишиниң асаси болди. Ундақта, уйғурларчу!?

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт