Xitayning Uyghur diyaridiki nopusni shalanglashturush siyasiti we buninggha yoshurun'ghan axiriqi meqsedler

Muxbirimiz eziz
2021-09-14
Share
Xitayning Uyghur diyaridiki nopusni shalanglashturush siyasiti we buninggha yoshurun'ghan axiriqi meqsedler Washin'gton shehiridiki "Komunizim qurbanliri xatire fondi" ning tetqiqatchisi, doktor adryan zénz "Uyghur sot kollégiyesi" de tor arqiliq Uyghurlarning nopusining kémiyishi toghrisida guwahliq bermekte. 20201-Yili 13-séntebir.
Photo: RFA

Ötken yillardin buyan xitay hökümitining Uyghur diyaridiki ‍assimilatsiye siyasetlirining muhim mezmunliridin biri bolup kéliwatqan Uyghur nopusi mesilisi heqqide bir qisim xitay alimlirining köpligen doklatlarni teyyarlap chiqqanliqi oxshimighan yollardin melum bolghan idi. Washin'gton shehridiki "Komunizim qurbanliri xatire fondi" ning tetqiqatchisi, doktur adryan zénzning "Uyghur nopusining mutleq üstünlükige xatime bérish" témisidiki tekshürüsh doklati élan qilin'ghandin kéyin, buningdiki köpligen tepsilatlar ashkara boldi. Shundaqla xitay hökümitining kelgüsi 20 yilni közligen bu nishani emelge ashsa, az dégendimu töt yérim milyon Uyghur nopusining ghayip bolidighanliqi melum boldi. Del mushu mesile london shehride dawam qiliwatqan "Uyghur sot kollégiyesi" ning ikkinchi qétimliq guwahliq yighinida alahide otturigha qoyuldi. Shundaqla manchéstér uniwérsitétining proféssori rayan samning bu heqtiki doklatigha merkezleshken bir qisim so'allar sot ehlige bu heqtiki bezi ehwallarni süretlep berdi.

Sotchilarning bu heqtiki so'allirining biri xitay hökümitining yéqinqi yillardin buyan ijra qiliwatqan nopusni "Elalashturush" namidiki xitay nopusini ashurush qurulushi hemde buningdiki meqsedler boldi. Doktur rayan samning chüshendürishiche, xitay hökümiti nöwette Uyghurlarning topliship olturaqliship qélishini, Uyghurlarning "Chataq chiqiriwatqanliqining menbesi" dep qarawatqan bolup, bu heqtiki tepsilatlar doktur adryan zénzning bu heqtiki maqaliside bekmu tepsili bayan qilin'ghan. Bu jehettiki mesililer heqqide barliq alimlar we mutexessler pikir ortaqliqi hasil qilghan bir nuqta xitay hökümitining bu tedbirlerni ijra qilishtiki asasliq nishani "Uzun mezgillik muqimliq" ni közlesh iken. Bu jehette Uyghurlarning nopus üstünlükini buzup tashlash hemde xitay nopusining sanini ashurushta xitayning bingtu'en sistémisi bekmu achquchluq rol oynimaqta iken. Bu tedbirlerning ijra qilinishi pütünley shi jinpingning biwaste buyruqi boyiche ijra qiliniwatqan bolup, 2014-yilidin buyan rawrus utuqluq bolghan.

Xitay hökümitining alaqidar teshwiqatlirida ularning Uyghur diyaridiki assimilatsiye tedbirliri birdek "Milletler ara medeniyet almashturush" dep teriplinidighan bolup, buning netijiside Uyghurlarning "Dölet tili" ni qollinishi emelge ashurulghan. Shuning bilen birge ularning kündilik hayatimu "Jungxu'a uslubi" ni élshqa yüzlendürülgen. Netijide Uyghurlarning öyliri özgertilip, xitayche öy jabduqliri bilen bézelgen؛ Uyghurlargha xas barliq shey'iler xitayche uslubtiki shey'ilerge almashturulghan. Emma "Medeniyet almashturush" dep atalghan bu ijtima'iy herketlerde xitaylargha Uyghurche til ögitilmigen, xitaylarning turmush aditige Uyghurlarning adetliri qoshulmighan. "Medeniyet" peqet bir yönilish boyiche özgertilgen. Bularning hemmisi xitay hökümitining Uyghurlarni ashkara halda assimilatsiye qilip "Jongxu'a milliti" ge aylanduriwatqanliqini körsitidiken.

Proféssor rayan samning chüshendürishiche, xitay hökümiti ijra qiliwatqan assimilatsiye siyasiti nöwettiki Uyghurlar bilenla cheklinip qalmighan. Eksiche Uyghurlarning ösmürlirini yataqliq mektepte oqutushtin bashlan'ghan assimilatsiye tedbirliri hazir bir ewlad Uyghurlarni "Jungxu'a milliti" ge aylandurushqa xizmet qilmaqta iken. Bu sebiyler mekteplerde xitayche tilni öginishtin bashqa yene xitayche adetlerni özleshtüridiken, kongzi dewridiki xitayche kiyimlerni kiyidiken. U bu heqtiki ehwallarni janliq qilip körsitish üchün Uyghur (sösün) we xitay (sériq) nopusining nisbiti renglik chékitler arqiliq ipadilen'gen xeritini yighin ehlige körsetti. Uning bayan qilishiche, tengritaghning shimalida mutleq üstünlükni igilep bolghan xitay nopusining nöwettiki kéngiyishi tarim wadisini nishan qiliwatqan bolup, axirqi nishan bu jaynimu shimalgha oxshash pütünley xitaylar igiligen bir makan'gha aylandurush iken.

Proféssor rayan samnng pikriche, ilgiri Uyghurlarning bir qisim öz perzentlirini yaxshiraq turmush kechüridu, dégen ümdte xitayche mekteplerge bergen. Kéyinche yene shu ümidte xitay ölkiliridiki yataqliq mekteplerge yolgha salghan. Emma bu Uyghurlar xitay tilini yaxshi ‍öginip munewwer oqughuchilardin bolup chiqqan bolsimu, yenila xitaylarning yeklishi we kemsitishidin xaliy bolalmighan. Ular bashtin kechürgen ré'alliq Uyghurlar bu xil kemsitishtin ebediy xaliy bolalmaydighanliqini janliq körsitip bergen.

U guwahliq sözlirining axrida eyni waqitta xitay hökümitining Uyghurlargha te'elluq yer-zéminlarni tartiwélish qilmishining nöwette lagérlargha qamalghan Uyghur zémindarlar we puldarlarningmu béshigha kéliwatqan qismetler ikenlikini qisqiche bayan qilip ötti. Shuningdek meyli nopusni shalanglitish tedbirliri bolsun yaki assimilatsiye chariliri bolsun, bu heqtiki barliq buyruqlarning ürümchidin emes, belki béyjingdin kélidighanliqini alahide sherhilep ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet