Вашингтон почтиси гезити: «хитайда һәр күни хрустал кечиси йүз бериватиду»

Мухбиримиз ирадә
2019-11-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Вашингтон почтиси гезитидә «хитайда һәр күни хрустал кечиси йүз бериватиду» мавзусида елан қилинған мақалисидин елинған . 2019-Йили 3-ноябир.
Вашингтон почтиси гезитидә «хитайда һәр күни хрустал кечиси йүз бериватиду» мавзусида елан қилинған мақалисидин елинған . 2019-Йили 3-ноябир.
washingtonpost.com

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, хитай һөкүмити тәрипидин уйғурларға йүргүзүлүватқан күндилик бесим сиясәтлири вә у йәрдә 2 милйон әтрапида уйғур қатарлиқ йәрлик милләтләрниң сәвәбсизла қамалған лагерларға аит инчикә деталлар аста-аста су йүзигә чиқиватқан мушу күнләрдә нурғун көзәткүчиләр бу сиясәтләрниң әмәлийәттә уйғурларни йәршаридин өчүрүветишни мәқсәт қилған асаста системилиқ вә пиланлиқ һалда иҗра қилиниватқан сиясәтләр икәнликидәк бир нуқтида ортақлашмақта. Йәнә бир қисим көзәткүчиләр буни тарихта натсистлар һакимийити тәрипидин йәһудийларға йүргүзүлгән сиясәтләргә охшатмақта.

Әнә шундақ мақалиләрниң бири 3-ноябир күни америкадики нопузлуқ гезитләрдин «вашингтон почтиси» гезитиниң тәһрират сәһиписи муһәррири фрәд һайет тәрипидин елан қилинди. «Хитайда һәр күни киристалнахт йүз бериватиду», йәни «хитайда һәр күни хрустал кечиси йүз бериватиду» мавзусида елан қилинған бу мақалә зор тәсир қозғиди. 

Аптор тәрипидин мавзуда ишлитилгән «киристалнахт» германчидики «хрустал кечиси» дегән сөз болуп, бу вәқә тарихта «әйнәк чеқилған кечә» яки «ноябир программиси» дәпму атилиду. 

Тарихи мәнбәләрдин мәлум болушичә, «хрустал кечиси» дә йәни 1938-йили 9-10-ноябир күнлири натсистлар һакимийити астидики әскирий күчләр вә адәттики амма йәһудийларға қарши кәң көләмлик һуҗум қозғап, уларниң җениға, мал-мүлкигә қәст қилған. Икки күндүз вә бир кечә давам қилған зораван һуҗумларда йәһудийларға аит 1000 дин ошуқ синагок, 7500 дин ошуқ иш-тиҗарәт орни булаң-талаң қилинған. Йәһудийларниң мәктәплири, дохтурхана вә мазарлиқлири вәйран қилинған. 16 яштин 60 яшқичә болған 30 миң әтрапида йәһудий әрлири тутқун қилинип, лагерларға қамалған. Германлар әйни чағда йәһудийларниң мәвҗутлуқиға қаритилған бу һәл қилғуч зәрбини «киристалнахт» йәни «хрустал кечиси» дәп атиған. 

«Вашингтон почитиси» да елан қилинған мақалидә уйғурларниң һәр күни мана бу «хрустал кечиси» ни баштин кәчүрүватқанлиқи ипадә қилинған. Мақалә төвәндики җүмлиләр билән башланған: «81 йил илгирики мушу һәптидә,  ‹әйнәк чеқилған кечә' дәп тонулидиған һәрикәт йүз берип, йүзлигән йәһудий синагоклири вә мазарлиқлири вәйран қилинған, миңлиған йәһудий тиҗарәт орунлири талан-тараҗ қилинған. Мана бу Auschwitz, Sobibor, Treblinka қатарлиқ қирғинчилиқ лагерлирида ирқий қирғинчилиқниң башлиниши үчүн етилған тунҗи пай оқ иди. Хитайниң ғәрбидә, мәсчитләрни өрүш вә мазарлиқларни чеқиштәк вәһший қилмиш давам қилмақта. Иккинчи дуня урушидин бери анчә көрүлүп бақмиған бу мәдәнийәт қирғинчилиқи һәрикитидә миңлиған исламчә дини орунлар вәйран қилинди. Аз дегәндә бир милйон мусулман лагерларға қамалди. яшанған имамлар кишәнләнди. яшлар динидин тенишқа мәҗбурланди. Лагерға қамалмиғанлар болса дини ирадисигә хилап һалда рамзанда йәп-ичишкә, һарақ-тамака истемал қилишқа мәҗбурланди. Намаз оқуштин, қуран өгиништин вә һәҗ қилиштин чәкләнди. Әмма инсанийәткә қарши елип бериливатқан бу җинайәтниң әң кишини һәйран қалдуридиған бир алаһидилики болса хитай һөкүмити өзиниң 21-әсирдики бу бесим сияситини вә қатиллиқини шу җайниң өзидин хәвәр елишни тосуш арқилиқ дунядин йошуруп қеливатиду».

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси өмәр қанат әпәндиниң билдүрүшичә, «киристалнахт» йәни «хрустал кечиси вәқәси» дуня җамаәтчиликигә наһайити тонушлуқ болған вә йәһудий қирғинчилиқиниң башлиниши болған бир вәқә болғачқа, уйғурларниң вәзийитиниң буниңға охшитилиши әмәлийәттә дуняға берилгән наһайити җиддий сигнал икән. 

«Вашингтон почтиси» гезитидики мақалидә аптор йәнә, алдинқи һәптә пайтәхт вашингтонда чақирилған «етиқад вәйранчилиқи: уйғур мәсчитлири вә мәқбәрилириниң чеқилиши» намлиқ йиғинда өзиниң уйғур елидики мәсчит вә мазарлиқларниң вәйран қилиниши һәққидә йиғқан материяллиридин доклат бәргән уйғур паалийәтчи бәһрам синташниңму әһвали тонуштурулған. Аптор бәһрамниң 69 яшлиқ дадисиниң тутқун қилинғанлиқини вә бәһрамниң нөвәттә хитай һөкүмити тәрипидин вәйран қилиниватқан уйғур мәдәнийәт изналири үстидә материял йиғиватқанлиқини тонуштуруп өткән. 

«Вашингтон почтиси» гезитидики мәзкур мақалидә бәһрам синташниң тәтқиқатлириға асасән, уйғур елидә алаһазәл 10миң-15 миң арисида дини орунларниң вәйран қилинғанлиқи, бир қәдәр чоң көләмлик мәсчитләрдин 150 иниң чеқиветилгәнлики вә шундақла йәнә хотәндики султаним мазарлиқиниңму вәйран қилинғанлиқи баян қилинған. 

Юқиридики мақалидә аптор йәнә, дунядики кишилик һоқуқ мәсилиси үстидә хизмәт қиливатқанлар натсистларниң йәһудий қирғинчилиқини алаһидә бир әһвал дәп қариғанлиқтин, уни адәттә алдирап башқа вәқәләргә селиштурмайдиғанлиқини, әмма шу күни уйғур кишилик һоқуқ қурулуши башлиқи өмәр қанат әпәндиниң йиғинда мана бу «хрустал кечиси» һәрикитини тилға алғанлиқини баян қилған. 

Мақалидә йәнә вашингтонда ечилған шу қетимлиқ йиғинда «демократийәни илгири сүрүш фонди» ниң башлиқи карл гиришмәнниң әркин асия радийоси уйғур бөлүми мухбирлириниң хизмитини әйни чағдики натсистларниң йиғивелиш лагерлирини паш қилип қәһриманлиқ көрсәткән полшалиқ сабиқ әскәр җон карскиға охшатқанлиқиму тилға елинған вә: «әркин асия радийоси мухбирлири муһаҗирәттә яшайду, уларниң хитайға киришигә йол қоюлмайду. Әмма әркин асия радийоси мухбирлири уйғур елидә мәдәнийәт қирғинчилиқи йүргүзүлүватқанлиқини тунҗи болуп ашкарилиғанлиқи үчүн, уларниң юртидики уруқ-туғқанлири хитай һөкүмити тәрипидин өч елиш мәқситидә тутқун қилинди» дәп йезилған. 

Өмәр қанат әпәндиниң билдүрүшичә, «вашингтон почтиси» гезитидә елан қилинған бу мақалә уйғурларниң вәзийитиниң қайси дәриҗидә җиддийликини билдүрүш вә һөкүмәтләрни дәрһал тәдбир елишқа чақириш үчүн муһим әһмийәткә игә икән. 

«Вашингтон почтиси» гезитидики юқиридики мақалиниң аптори хитай һөкүмитиниң уйғурларниң мәниви орунлириға қилиниватқан бу һуҗумниң уйғурларға қандақ тәсир көрситидиғанлиқини һазир хитай тәрипидин ғайиб қиливетилгән, мазар тәтқиқатчиси доктор раһилә давутниң сөзи арқилиқ тәсвирләп бәргән болуп, униңда: «әгәр улар бузғунчилиққа учриған тәқдирдә, уйғурларниң бу дуня билән болған беғи үзүлиду. Уларниң хусусий тарихи, мәдәнийәт вә мәниви тарихи болмайду. Бир қанчә йилдин кейин бизниң немә үчүн яшаватқанлиқимиз вә қәйәргә тәвәликимиз һәққидә һечқандақ бир изна қалмайду» дейилгән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт