“Xizmet guruppiliri” xoten yézilirida “Tangzongza bayrimi” ni zorlap omumlashturushqa bashlighan

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.06.18
ejdiha-qolwaq-bayrimi-1 Ürümchidiki kungzi butxanisida ötküzülgen “Tangzongza bayrimi” yeni “Du'enwu bayrimi” (ejdiha qolwaq bayrimi)din körünüsh. 2024-Yili 5-iyun.
xj.chinanews.com.cn

Xitay hökümitining 2014-yilidin buyan yüz minglighan xitay kadirlirini “El rayi xizmiti” dégen namda töwen'ge chüshürüp, Uyghurlarning shexsiy hayatining her bir qatlamlirighiche ularni nazaret astigha élip, Uyghurlarni keng kölemde kontrol qilish istratégiyesini yolgha qoyghanliqi melum. Xitayning hökümet taratquliridin “Tengritagh tori” ning xewer qilishiche, 8-iyun küni mexsus xizmet guruppilirining teshkillishi bilen xoten shehirining yéza-kentliridiki Uyghur ahaliler xitayning “Tangzongza bayrimi” ni tebrikleshke uyushturulghan. Xitay taratquliri bu heqtiki xewerliride buni “Xoten xelqining ‛jungxu'a millitining en'eniwi medeniyiti‚ni ilgiri sürgenliki” dep dawrang salghan.

Xewerde körsitilishiche, “Xizmet guruppisi” diki xadimlar kenttiki Uyghurlargha tangzongza yasashni ögitish jeryanida ulargha “Tangzongza bayrimi”, yeni “Du'enwu bayrimi” (Ejdiha qolwaq bayrimi) Ning kélip chiqish tarixi we bu heqtiki xitay örp-adetliri heqqide ders bergen. Xewerde bu arqiliq “Kent ahalilirining jungxu'a millitining en'eniwi medeniyiti we en'eniwi bayramlirini téximu chongqur chüshinishige shara'it hazirlap bérildi” déyilgen.

Amérikadiki siyasiy közetchi ilshat hesen ependi X te hembehirligen, yéngi yil harpisida “Dowyin” da tarqitilghan widéyoda xoten wilayiti niye nahiyisi rukiya yézisining merkez yeslisidiki Uyghur balilirining xitayning en'eniwi kiyim-kécheklirini kiygen halette xitayche ussul oynap, dumbaq chéliwatqan körünüshi. 2023-Yili 31-dékabir, niye nahiyisi.
Amérikadiki siyasiy közetchi ilshat hesen ependi X te hembehirligen, yéngi yil harpisida “Dowyin” da tarqitilghan widéyoda xoten wilayiti niye nahiyisi rukiya yézisining merkez yeslisidiki Uyghur balilirining xitayning en'eniwi kiyim-kécheklirini kiygen halette xitayche ussul oynap, dumbaq chéliwatqan körünüshi. 2023-Yili 31-dékabir, niye nahiyisi.
X/Ilshat H. Kokbore

Bu heqte inkas qayturghan siyasiy analizchi ilshat hesen aldi bilen tangzongza bayrimining eslide sherqiy asiya medeniyet chembirikidiki milletlerning en'eniwi bayrimi ikenlikini, mezkur bayramning xitayda “Urushqaq beglikler” dewride ötken sha'ir chü yüenni xatirileshtin kélip chiqqanliqini eskertip ötti. Uning tekitlishiche, xitay hökümiti nöwette hetta bir qisim xitaylar teripidinmu qarshi élinmaydighan we tebrikleshni xalimaydighan “Tangzongza bayrimi” ni Uyghurlarni assimilyatsiye qilish hem xitaylashturush istiratigiyesidiki bir qoralgha aylandurmaqtiken.

Ilshat hesen ependi yene, xitay hökümitining her qétimliq siyasiy basturush bashlinishtin ilgiri atalmish “Xizmet guruppisi” teshkillep töwen'ge chüshüridighanliqi, 2017-yili Uyghur rayonida zor kölemlik tutqun we lagérlargha qamash herikiti bashlinishtin ilgirila atalmish “Üch el xizmiti” ( “El rayini bilish, elge nep yetküzüsh we elni mayil qilish” ) namidiki “Xizmet guruppiliri” ni asasiy qatlamgha chüshürüp, Uyghurlarning kündilik hayatini kontrolluq astigha alghanliqini tekitlep ötti.

Mezkur xewerdiki widiyo we süretlerde, Uyghur baliliri xitayche usulupta kiyindürülüp, xitayche ussul oynashqa sélin'ghan؛ buning eksiche xitay ayal kadirlar Uyghurlarning en'eniwi etles köyneklirini kiyip, Uyghur er-ayallirigha we balilargha tangzongza étishni ögetken. Wehalenki, widiyodiki bu bir qatar janliq körünüshlerde, Uyghur sebiylirining tangzongza étishni ögitiwatqan xitay ayal kadirlargha yatsirap we ejeblinip qarawatqanliqi, shundaqla tangzongzini aghzigha alghan chaghdiki bi'aramliq tuyghusi bilinip qalghan.

qeshqer-konashher-xitaylashturush-3.jpg

Gollandiyediki lagér shahiti qelbinur sidiq xanim, ilgiri wetendiki waqitlirida “Tangzongza bayrimi” ning hazir xitay taratqulirida teshwiq qiliniwatqinidek Uyghurlarmu ortaq tebrikleydighan bir medeniyet bayrimi emeslikini, Uyghurlarning bu bayramni hergizmu ötküzmeydighanliqini tilgha aldi. U yene bu xewerdiki widiyo we süretlerni körgendin kéyinki özining hés-tuyghulirini radiyo anglighuchilirimiz bilen ortaqlashti.

Qelbinur sidiq xanimning bildürüshiche, nöwette xizmet guruppilirining Uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlarda jiddiy heriketke kélip, xitaylarning en'eniwi bayramlirini omumlashturushqa urunushi tolimu xeterlik bir yüzlinish iken. U yene bu xildiki assimilyatsiye siyasitining Uyghur sebiylirining öz milliy kimlikini tonushigha we uni saqlishigha selbiy tesir körsitidighanliqini ilgiri sürdi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéwiski bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, öz qarashlirini biz bilen ortaqlashti. Uning bildürüshiche, xitayning “Tangzongza bayrimi” rayondiki Uyghurlar üchün bir natonush bayram bolup, xitay hökümitining bu bayramni Uyghurlargha mejburiy yosunda omumlashturushqa urunushi, mahiyette ularning Uyghurlargha élip bériwatqan mustemlikichilik siyasitining bir qismi hésablinidiken:

“Elwette, méning démekchi bolghinim shuki, omumen herqandaq bir köchmen bashqa bir jaygha köchüp bérip yashighanda özlirining medeniyet en'enilirini özliri bilen bille élip bérip dawamlashturidu. Bu shu jaydiki medeniyetning köp xilliqini kücheytidu. Ular gerche az sanliqni teshkil qilsimu, emma ular shu jayda öz medeniyitini erkin ipadiliyeleydu. Halbuki, bu ehwal xitayda pütünley oxshimaydu. Elwette, bu bayram xitay hökümitining uzun yilliq milliy assimilyatsiye siyasitini chiqish qilghan halda omumlashturulushqa bashlighan. Xitay hökümitining bu siyaset-tedbirlirining beziliri rehimsizlerche yolgha qoyulghan bolup, 2017-yilidin buyan Uyghurlarni jaza lagérlirigha qamash buning bir misalidur.”

Hénriy shajéwiski bu heqtiki inkasida yene, sebiy Uyghur balilirining xitayche kiyindürülüshining xitayning Uyghurlargha qaratqan assimilyatsiye siyasitining tipik ipadisi ikenliki, yeni ochuq-ashkara Uyghurlarni xitaychilashturush ikenlikini tekitlidi. U bu heqte toxtilip mundaq dédi:

“Xitay teshwiqatlirida bu bayramlar arqiliq rayondiki ahalilerning meniwi dunyasi we medeniy hayatining téximu béyighanliqi, shundaqla bayramliq keypiyat yaritilghanliqi maxtalghan. Halbuki, bu bayanlar heqiqetenmu kishini bi'aram qilidu. Méningche, bundaq sözlerni qobul qilish tolimu tes. Chünki xitay hökümiti besh-alte yildin béri Uyghurlarni keng kölemde basturup, lagérlargha solap, balilarni ata-anisidin we bowa-momisidin ayrip tashlidi, shundaqla ularni jem'iyette normalda bolushqa tégishlik bolghan barliq ijtima'iy rishtilerdin ayrip tashlidi. Xitay hökümiti birinchi qedemde Uyghur a'ililirini parchilidi, ulargha medeniyet jehette qirghinchiliq élip bardi. Andin bashqa héchqandaq tallash hoquqi bolmighan shu kishilerge yat medeniyetni mejburiy tangdi. Elwette, bu bir chong mesile. Qandaqla bolmisun, u yerde heq-hoquq we emeliy küch jehette xitaylar bilen Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletler esla barawer emes.”

Derweqe, xitay hökümitining Uyghur rayonida, bolupmu Uyghurlarning nopusi mutleq üstünlükni igileydighan yéza-kentlerge qaytidin “Xizmet guruppisi” ewetip, yerlik Uyghurlargha xitay medeniyitini zorlap téngishi közetküchilerning jiddiy diqqitini qozghimaqta. Ular nöwette xitayning rayondiki Uyghurlarni éritip tügitish we ularni toluq xitaylashturush üchün barliq wasitilerni ishqa séliwatqanliqini ilgiri sürmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.