Хитай паалийәтчилири: «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» хитайниң уйғур сияситиниң һәқиқий маһийитини ашкарилиди

Мухбиримиз меһрибан
2019-12-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Уйғур 2019 намлиқ» қанун лайиһиси америка дөләт мәҗлисидә авазға қоюлуватқан көрүнүш. 2019-Йили 3-декабир, вашингтон.
«Уйғур 2019 намлиқ» қанун лайиһиси америка дөләт мәҗлисидә авазға қоюлуватқан көрүнүш. 2019-Йили 3-декабир, вашингтон.
Photo: RFA

2019-Йил ноябирда түзитиш киргүзүлгән S. 178 Қанун лайиһәси, йәни «уйғур 2019 намлиқ» қанун лайиһәси 3-декабир күни америка дөләт мәҗлисидә авазға қоюлуп, авам палатасидин 407 аваз билән мутләқ үстүнлүктә мақуллуқтин өтти. Мәлум болушичә мәзкур қанун лайиһәсиниң өткәнлики елан қилинип узун өтмәйла хитай ташқи ишлар баянатчиси хуа чүнйиң наразилиқ баянати бәрди.

Хуа чүнйиң 3-декабирдики баянатида «мәзкур қанун лайиһәси шинҗаңниң кишилик һоқуқ әһвалини бурмилап тәшвиқ қилди, җуңгониң әсәбийлик вә терроризмға қарши тиришчанлиқлириға қара сүркиди. Җуңгониң шинҗаңни башқуруш сияситигә яман ғәрәздә һуҗум қилди. Хәлқара мунасивәт қанун-низамларға еғир дәриҗидә хилаплиқ қилди. Җуңгониң ички ишиға қопаллиқ билән арилашти. Җуңго тәрәп бу қилмишқа қаттиқ наразилиқ билдүриду вә қәтий қарши туриду.» Дегән.

Хитай баянатчиси хуа чүнйиң йәнә 4-декабир күни мәлум мухбирниң униңдин сориған «әгәр бу қанун лайиһәси йолға қоюлса, хитай һөкүмити қандақ тәдбир қоллиниду?» дегән соалиға қарита җаваб берип «тавуз терисаң тавуз алисән, пурчақ терисаң пурчақ алисән дегән гәп бар. Әгәр уларниң тәдбирлири җуңгониң мәнпәәтигә зиян йәткүзсә, улар чоқум қайтурма зәрбигә учриши керәк, тоғриму?!» дегән тәһдит сөзлирини ишләткән.

4-Декабир күни йәнә хитайниң мәркизий һөкүмәт вә уйғур аптоном районидики ғоллуқ дөләт аппаратлириниң һәммиси дегүдәк айрим-айрим наразилиқ баянати елан қилип, америка авам палатасида «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ниң мақуллинишиға қарита қаттиқ наразилиқ билдүрди. Хитай хәвәрлиридин мәлум болушичә, мәзкур қанун лайиһәсигә қарита, хитайниң мәмликәтлик хәлқ қурултийи, мәмликәтлик сиясий кеңәш, ташқи ишлар министирлиқи, дөләтлик миллий ишлар комитети, террорлуққа қарши туруш ишханиси, уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийи, сиясий кеңәш, шинхуа агентлиқи қатарлиқ органларниң һәммиси дегүдәк наразилиқ билдүргән. Бу хил қаттиқ наразилиқ баянатлири вә американи әйибләйдиған һәр хил темидики қаттиқ ибариләр билән толған баянат вә мақалиләр 5-декабир күниму тәңритағ, шинхуа вә башқа хитай һөкүмәт мәтбуатлирини қаплиди.

Бу наразилиқ баянатлирида, американи әйиблигәндә, «америка авам палатаси мәзкур қанунни мақуллап, җуңгониң ички ишлириға қопаллиқ билән арилашти, америка хәлқара қанун вә мунасивәтләр низамиға еғир хилаплиқ қилди» дегән ибариләр ишлитилгән болса, хитай һөкүмити ақлинип, «зораван-террорлуқ һәрикәтлиригә қәтий зәрбә бериш, әсәби идийәләрниң ямришини тосуш шинҗаңниң иҗтимаий муқимлиқи вә узун мәзгиллик әминликини қоғдаштики җиддий еһтияҗидур» дегәндәк ибариләр қоллинилди.

Хитай һөкүмити америка авам палатасидин өткән бу қанун лайиһәси вә буни қоллиған дөләт мәҗлис әзалири шуниңдәк американи қандақ әйиблисиму, лекин, америка дөләт мәҗлис әзалири бу қанун лайиһәсини қоллайдиғанлиқини билдүрүп, хитайниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан һазирқи кишилик һоқуққа хилап қилмишлирини әйиблиди. Бу қанун уйғурлар, кишилик һоқуқ тәшкилатлири, уйғур вәзийитигә диққәт қиливатқан мутәхәссисләр вә башқиларниң қарши елишиға еришти.

Америкада яшайдиған хитай демократик тәшкилат рәһбәрлири вә бир қисим хитай мутәхәссислириму мәзкур қанун лайиһәси вә униң әһмийити һәм й ролиға юқири баһаларни беришти. Хитай вәзийитини узундин көзитип келиватқан мәзкур хитай паалийәтчилири вә вәзийәт анализчилириниң қаришичә, хитайниң «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ниң америка авам палатасидин өтүшигә қарита бу қәдәр қаттиқ наразилиқиниң сәвәби, бу қанун лайиһәсидә, хитай һөкүмити уйғурларға қаратқан бастуруш сияситини қанчә пәрдазлиған тәқдирдиму униң һәқиқий маһийити ашкариланғанлиқи, мәзкур лайиһәсидә хитай һөкүмитиниң бастуруш сияситигә аит пакитларниң маддиларға бөлүнүп, бирму-бир ениқ оттуриға қоюлуши, болупму уйғурларни бастурушта җавабкарлиқ болған чен чүәнго қатарлиқ юқири дәриҗилик хитай әмәлдарлириниң җазалаш тәдбирлириниң ениқ баян қилиниши қатарлиқ амиллардур.

Чәтәлләрдә хитай компартийәси һакимийитигә қарши паалийәт елип бериватқан өктичи тәшкилатлардин, америкадики «пуқралар күчи тәшкилати» ниң башлиқи доктор яң җйәнли әпәндиму мәзкур қанун лайиһәсиниң барлиққа келиши вә униң уйғурлар үчүн болған әһмийити һәққидә тохталди.

Яң җйәнли мундақ деди: «мәзкур қанунниң авам палатасидин толуқ авазда өтүши алди билән американиң юқири қатлимидикиләрниң уйғур мәсилисигә болған омумйүзлүк қоллаш позитсийәсини ипадилиди. Бу қанун лайиһәсиниң оттуриға қоюлушиға сәвәб болған муһим амилларниң бири, хитай шинҗаң дәп атайдиған «шәрқий түркистан» да 1 милйондин артуқ уйғурниң 2-дуня урушидин кейин тунҗи қетим барлиққа кәлгән натсистларниң йәһудийларни қамиған җаза лагерлириға охшайдиған ‹йиғивелиш лагерлири' ға қамилиши вә бу әһвалниң давамлишиватқанлиқидәк еғир вәзийәт десәк болиду. Бу әһвал дуня бойичә қаттиқ наразилиқни қозғиди. Әмма хитай һөкүмити бу хил лагерларниң мәвҗутлуқини үзлүксиз инкар қилип кәлгәниди. Мана бу қанун лайиһәси хитайниң уйғурларни бастурушта қолланған сияситиниң һәқиқий маһийитини вә униң дуняда базарға селиватқан ‹террорлуққа қарши һәрикәт елип бериватимиз', ‹уйғурларни техник мәктәплиридә тәрбийәләватимиз' дегәндәк тәшвиқатлириниң ялғанчилиқ икәнликини ашкарилиди».

Яң җйәнли әпәнди йәнә бу қанун лайиһәсиниң уйғурларниң нөвәттики еғир вәзийитиниң яхшилинишидики әһмийитини тәкитләп, мәзкур қанун лайиһәсиниң чен чүәнгоға охшаш хитай әмәлдарлирини җазалашта әмәлий үнүми болидиғанлиқини билдүрүш билән биллә, хитайниң уйғурларни бастурушиға янтаяқ болған хитай ширкәтлири вә хәлқарадики хитай билән сода алақиси бәзи юқири техникилиқ ширкәтләргә қарита әмәлий тәдбирләр қолланғанлиқини билдүрди.

Доктор яң җйәнли йәнә мәзкур қанун лайиһәсиниң хитай һакимийитиниң ички қисмидиму ши җинпиң һөкүмранлиқиға болған наразилиқ кәйпиятини күчәйтип, ахирқи һесабта һазирқи хитай компартийәсиниң мустәбит һөкүмитиниң ағдурулуп, хитайниң демократийәлишишигә асас яритидиған амилларниң бири болуп қелишини үмид қилидиғанлиқини тәкитлиди.

Тонулған обзорчи, америкада хитай тилида чиқидиған «бейҗиң баһари» журнилиниң баш муһәррири ху пиң әпәнди мәзкур қанун лайиһәси һәққидә тохтилип, бу қанун лайиһәсиниң уйғурлар мәсилиниң американиң вә хәлқараниң җиддий диққитини қозғап, хитайниң йиллардин буян уйғурларни бастурушиға қарита елинған бир әмәлий тәдбир икәнликини тәкитлиди. )Аваз(

Ху пиң мундақ деди: «шинҗаң мәсилиси американиң вә хәлқараниң диққитини қозғиғанлиқиға узун йиллар болди. Мәзкур қанун лайиһәси алди билән американиң бу мәсилигә болған көңүл бөлүши хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастурушиға болған әйиблишини ипадилиди. Чүнки бу қанун лайиһәси бир әмәлий тәдбир дейишкә болиду. Униңда бир қатар тәдбирләр ениқ оттуриға қоюлған. Бу мәнидин ейтқанда униң роли илгирики аддий һалдики наразилиқ баянатлири арқилиқ әйибләштин көп һалқип кәтти десәк болиду. Мана бу нуқтилар хитай һөкүмитини ғәзәпләндүрди.»

Ху пиң әпәнди йәнә америкада уйғурлар һәққидики мәзкур қанун лайиһәсиниң мақуллинишиниң әлвәттә ғәрб демократик дөләтлиридиму хитайға қарши әмәлий тәдбирләрниң елинишиға түрткә бөлидиғанлиқини билдүрди.

Америкада яшайдиған хитай вәзийәт анализчиси, обзорчи чен покуң өз анализида мәзкур қанун лайиһәсидики хитай һөкүмитигә қаритилған қаттиқ тәдбирләрдин башқа йәнә мәзкур қанун лайиһәсиниң америка авам палатасида мутләқ үстүн авазда қоллашқа еришиши вә американиң нәнси полиси қатарлиқ юқири дәриҗилик рәһбәрлириниң өткүр әйипләшлириниң хитайниң қаттиқ наразилиқиға сәвәб болған амиллар икәнликини билдүрди. )Аваз(

Чен покуң мундақ деди: «мәзкур қанун лайиһәси хитайға нисбәтән бир әҗәллик зәрбә болди. Чүнки, қанун лайиһәси мақуллуқтин өткән чағдила 407 авазниң қошулуши, бир авазниң қарши турушидәк мутләқ үстүнлүктики авазда мақуллуқтин өтти. Өткән һәптә хоңкоң һәққидики қанун лайиһәсиму шундақ юқири авазда өткәниди. Бу, хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқ дәпсәндичилики үчүн җазалинидиғанлиқи вә еғир бәдәл төләйдиғанлиқини уқтурди. Бу қанун лайиһәси мақуллуқтин өткән вақитниң өзидә йәнә нәнси пелоси ханимниң қилған муһим сөзлириму хитай һөкүмитигә берилгән еғир зәрбә дейишкә болиду, чүнки нәнси пелоси ханимниң дегән сөзлириниң өзила хитай һөкүмитиниң қаттиқ наразилиқини қозғашқа йетәрлик дейишкә болиду.»

Мәлум болушичә, мәзкур қанун лайиһәси уйғур дияридики уйғур вә башқа түркий тиллиқ мусулман хәлқләрни бастурушқа қатнашқан хитай әмәлдарлирини җазалаш, хитай һөкүмитиниң узундин буян уйғурлар үстидин қаттиқ бастуруш сиясәтлири йүргүзүп, дуня кишилик һоқуқ хитабнамиси вә мунасивәтлик хәлқара қанунларни еғир дәпсәндә қилғанлиқи вә хитай һөкүмитиниң йеқинқи бирқанчә йилда йүргүзгән уйғур қатарлиқ хәлқләрни түркүм-түркүмләп лагерларға қамиши, уйғурларни қаттиқ назарәт астиға елиши, уйғур мәдәнийити, уйғур тили маарипини чәкләш сиясәтлири һәққидә, 23 маддиға бөлүнүп бирму-бир вақти, орни, гуваһчилири билән қошуп баян қилинған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт