Xitay hökümiti xitay bolmighan milletlerni xen merkezchilikidiki "Jungxu'a milliti" ge aylandurushni tézlitidu

Muxbirimiz erkin
2021-09-01
Share
Kompartiye kontrolluqidiki Uyghur murasimliri we yoqiliwatqan Uyghur kimliki Uyghur neqqashliqi bilen bézelgen bir bazarda xitay tili ögitishni milliy ittipaqliqning asasi qilishqa ündeydighan pilakat ésilghan. 2019-Yili 31-may, xoten.
AFP

Xitay kompartiyesi 27- we 28-awghust künliri béyjingda memliketlik az sanliq milletler xizmiti yighini chaqirip, xitayning buningdin kéyin bu dölettiki xitay bolmighan milletlerge qaritilidighan siyasitining tüp nishanlirini békitken. Analizchilar bu yighinning qarari xitaydiki Uyghurlarni öz ichige alghan xitay bolmighan milletlerning kélechikige qarita halqiliq tesir körsitidighanliqini ilgiri sürmekte.

Xitay taratqulirining xewerliridin melum bolushiche, yighinda xitayning "Jungxu'a milliti kolléktipi berpa qilishni merkez qilghan yéngi dewr az sanliq milletler ishliri layihisi" otturigha qoyulghan.

Yighinda eng diqqet qilarliq nuqtilirining biri, diqqetni "Jungxu'a milliti éngini shekillendürüshke merkezleshtürüsh" ning tekitlinishidur. Yighinda shi jinping bu mesilisini bu jehettiki xizmetning merkizi nuqtisi qilishini tekitligen. U, téximu küchlük ortaq kimlik we her qaysi milletler bir-birige téximu chongqur baghlan'ghan ortaq kélechekke ige bir jungxu'a milliti gewdisi shekillendürüshni telep qilghan.

Bu nöwetlik yighin xitayning 1978-yili ishikni échiwétishke bashlighan 40 nechche yildin béri chaqirghan 5-qétimliq "Az sanliq milletler xizmiti" yighinidur. Biraq, bu nöwetlik yighinning négizlik perqi bu yighin béyjing hökümiti gherb döletliri teripidin Uyghurlarning tili, medeniyiti, nopusi, diniy étiqadi, örp-adetlirini weyran qilip, bir milyon 800 ming Uyghurni lagér, türmilerge qamash bilen eyibliniwatqan, uning herikiti "Irqiy qirghinchiliq" dep qaralghan bir mezgilde chaqirilghan.

Bezi gherb mutexessislirining éytishiche, xitayning yéngi siyasiti uning burun yürgüzüp kelgen siyasetliridin héchqandaq perqi yoq iken. Amérikaliq obzorchi we adwokat gordon chang, bu siyasetning ijra qilinishi Uyghurlarning özlük éngini yoqitishtin dérek béridighanliqini bildürdi.

Gordon chang 31-awghust bu bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Xitayning yéngi siyasitining yönilishi uning burunqi yönilishi bilen oxshash. U bolsimu irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi turush jinayitidin ibaret. Emeliyette shi jinping bu arqiliq barliq étnik özlük éngini yoqatmaqchi. U xen özlük éngini saplashturmaqchi. Buning özi bir étnik tazilashtur. Bu uning burunqi shekli. Bu dégenlik Uyghur özlük éngini yoqitish, Uyghur xelqini yoqitish, dégenliktur".

Yighinda shi jinping xitay tilini omumlashturushning zörürlüki, shuning bilen bir waqitta az sanliq milletlerning tilini qoghdash, uninggha kapaletlik qilish we ortaq tereqqiyatni tekitlesh bilen birge xen showinizmi bilen az sanliq millet showinizmining xitay üchün oxshashla paydiliq emeslikini tekitligen bolsimu, biraq gordon chang shi jinpingning kallisida xitay bolmighan milletler bilen muresse qilish idiyesi yoqluqini bildürdi.

Gordon chang: "Shi jinpingning kallisida muresse qilish, deydighan nerse yoq. U barliq az sanliq milletlerning özlük éngini pütünley yoqitishni telep qilidu. U barliq dinlarni yoqitishni, u pütünley bir xil bolushqa emel qilishni telep qilidu. U bu nishan'gha yétish üchün irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sadir qilishqa yüzlenmekte. Bu intayin rezillik", dédi.

Lékin yighinda shi jinping xitay tilini omumlashturushni kücheytip, jungxu'a milliti kimlik éngini berpa qilish bilen bir waqitta yene, az sanliq millet ezalirining "Jungxu'a milliti menpe'etini 1-orun'gha qoyushi" ni, xitaydiki milletler ishlirini xitayning özige xas usulda bir terep qilishni tekitligen. Emma, chet'ellerdiki Uyghur analizchilirining éytishiche, bu siyaset Uyghurlargha nisbeten yéngiliq emes iken.

Gollandiyediki weziyet analizchisi asiye Uyghur xanim uning bu siyasetning Uyghurlargha xéli burun ijra qilinishqa bashlighanliqi, bu hazirqi "Irqiy qirghinchiliqi" ning bir parchisigha aylan'ghanliqini éytti.

Asiye Uyghurning éytishiche, "2-Ewlad az sanliq milletler siyasiti" namliq bu siyasetni 2010-yili xitay tetqiqatchisi xu en'gang otturigha qoyghan bolup, shi jinping 2012-yili textke chiqqandin kéyin resmiy ijra qilishqa bashlighaniken.

Chet'ellerdiki bezi xitay ziyaliylirining qarishiche, bu yighinning rohidin we xitay da'irilirining hazirgha qeder Uyghurlargha yürgüzüp kelgen siyasetliridin xitaydiki az sanliq milletlerge qarita téximu qattiq cheklimilerning qoyulidighanliqi melum iken.

Amérikidiki xitay adwokati téng byaw 31-awghust ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Merkezning az sanliq milletler xizmiti yighinidin alahide bir ehwalni bayqimidim. Uninggha da'ir höjjetlernimu inchikilep körüp baqmidim. Biraq yéqinqi bir qanche yilliq ehwaldin, bolupmu shi jinping textke chiqqandin kéyinki tereqqiyattin uning az sanliq milletlerge qarita téximu köp cheklesh tedbirlirini yürgüzüshke teyyarliq qiliwatqanliqi, az sanliq milletlerning négizlik kishilik hoquqi we erkinliki téximu éghir weziyetke duch kélidighanliqi melum".

Téng biyawning éytishiche, shi jinpingning xitay tili we "Jungxu'a milliti ortaq éngi" ni tekitlishi Uyghur we tibetlerning tili, medeniyiti, diniy we özlük éngining téximu qattiq chekleshke uchrishidin dérek béridiken.

Téng byaw mundaq dédi: "Eger u xitay tili we jungxu'a milliti éngini tekitligen bolsa, bu nahayiti éniq. Démek u Uyghur rayoni, tibet we ichki mongghul qatarliq jaylarda bu xelqlerning medeniyiti, dini, tili we özlük éngini dawamliq chekleydu. Ular hazirgha qeder bu milletlerge nurghun cheklimilerni qoyup, ularning milliy kimlik tonushi we özlük éngini tosup kelgen. Démek, hazir ulargha téximu köp cheklimilerni qoyidu, dégen gep".

Yighinda shi jinping yene "Milliy bölgünchilik we diniy radikalliqni tüp yiltizidin yoqitish" ni, "Milletler ishliridiki chong xéyim-xeter we yoshurun xeterlerning qet'iy aldini élish" ni telep qilghan. Shundaqla u yene xelq'ara bilen térrorluqqa qarshi hemkarliqni kücheytidighanliqini éytqan. Xitay taratqulirida uning kimni közde tutqunluqi tilgha élinmighan bolsimu, biraq uning Uyghurlarni nezerde tutqanliqi sir emes.

Xitayning afghanistan weziyitidiki özgirish bilen amérikagha "Sherqiy türkistan islam herikiti" ni qayta térrorluq teshkilatlar tizimliki kirgüzüsh toghrisida bésim ishlitishke bashlighanliqi, shundaqla talibanlarning bu guruh bilen chek-chégrisini ayrishini telep qilghanliqi melum.

Shi jinping sözide: "(Biz) milliy amillargha alaqidar idé'ologiyelik mesililerni aktip we puxta hel qilishimiz, milliy bölgünchilik, diniy ashqunluqning zeherlik idiyelirini yoqitishni dawamlashturushimiz kérek", dep tekitligen.

Lékin gordon chang ependining qarishiche, xelq'ara jem'iyet xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarliq élip bérishni ret qilishi kérek iken. Gordon chang mundaq deydu: "Xelq'araning uninggha béridighan jawabi xitay bilen hemkarliq élip bérishni qet'iy ret qilishi, 1948-yili maqullan'ghan irqiy qirghinchiliq ehdinamisidiki irqiy qirghinchiliq qilmishining aldini élish we jazalash ehdisige emel qilish bolushi kérek. Bu bizning jawabimiz bolushi kérek. Bu dégenlik xitay bilen hemkarlashmasliq, barliq wasitilerni qollinip, irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetke xatime bérish dégenliktur".

Melum bolushiche, 27-we 28-awghust künliri ötküzülgen bu yighindin kéyin Uyghur aptonom rayoni da'iriliri derhal heriketke kélip, yighinning rohi we shi jinpingning telimatlirini qandaq ijra qilishning koyigha chüshken. Nöwette, rayondiki her derijilik organlar "Merkezning az sanliq milletler xizmiti" ning rohini ögenmekte we buni Uyghur aptonom rayonining konkrét emeliyitige qandaq tedbiqlashqa tirishmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet