Tetqiqatchilar xitay hökümitining “Yataqliq mektep” lirining Uyghur irqiy qirghinchiliqigha qoral bolghanliqini tekitlimekte

Muxbirimiz erkin
2022.07.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Tetqiqatchilar xitay hökümitining “Yataqliq mektep” lirining Uyghur irqiy qirghinchiliqigha qoral bolghanliqini tekitlimekte Uyghur mesilisi toghrisida tor yighini.
Photo: RFA

Xitayning 2017-yili bashlan'ghan Uyghur élidiki chong tutquni bilen bir waqitta, keng kölemde yataqliq mektepler qurulup, yüz minglighan Uyghur perzentliri bu “Yataqliq mektepler” ge orunlashturulghan idi. Ata-anigha eng éhtiyajliq waqtida a'ilisidin ayriwétilgen bu balilar xitayning atalmish “Heqsiz ma'arip” namidiki bu yataqliq mektepliride ana tili we milliy örp-adetliridin xaliy halda xitay tili, medeniyiti we xitayning örp-adetliri bilen terbiyelinishke mejbur bolghan.

Adriyan zénzge oxshash nupuzliq tetqiqatchilarning élan qilghan bu heqtiki tekshürüsh doklatlirida, rayondiki “Yataqliq mektepler” ning 2017-yildin 2019-yilighiche bolghan ikki yil ichide shiddet bilen köpiyip, oqughuchi sanining 380 mingdin 900 minggha yétip barghanliqi ashkarilan'ghan idi.

Nöwette, xitay hökümitining Uyghur rayondiki “Yataqliq mektepliri” ning Uyghur irqiy qirghinchiliqida tutqan orni, xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatliri we tetqiqatchilarning diqqet nuqtisigha aylan'ghan. Bolupmu katolik dunyasining rohani rehbiri, rim papasi franshisning 19-esirde kanada hökümitining yerlik xelq perzentlirige achqan “Yataqliq mektepliri” diki xorlash weqeliride katalik chérkawining oynighan roli toghriliq epu sorishi, dewrimizdiki xitay hökümitining Uyghur rayonida échilghan “Yataqliq mektepliri” ge bolghan diqqetni téximu qozghidi. Amérikadiki “Xelq'ara tinchliq katalizi teshkilati”, “Yipek yoli tinchliq qurulushi”, “Amérika Uyghur jemiyiti”, “Uyghur herkiti” we ““Uyghur kishilik hoquq qurulushi” qatarliq teshkilatlar 26-iyul birlikte uyushturghan “21-Esirdiki irqiy qirghinchiliq qorali bolghan hökümet yataqliq mektepliri” namliq tor muhakime yighini ene shu témidiki pa'aliyetlerning biridur.

Yighinda “Xelq'ara tinchlik katalizi teshkilati” ning programma dériktori bil klarkning éytishiche, xitayning tibet we Uyghur rayonidiki “Yataqliq mektepliri” dunya tarixidiki eng chong yataqliq mektep assimilatsiye programmisi iken. Bil klarik mundaq deydu: “Biz bügün tibet we xitayning gherbiy-shimalidiki rayonda toluq otturadin töwen yilliqlardiki 2 milyon'gha yéqin balining yataqliq mekteplerge oquydighnaliqini anglap turuptuq. Bu mektepler balilarni ularning tili, medeniyiti we diniy étiqadidin mehrum qilmaqta. Hazirqi bu mektepler dunya tarixdiki eng chong yataqliq mektep assmilatsiye programmisidur.”

Uning agahlandurushiche, “Yataqliq mektepler” bir ewladta medeniyet we tilni yoq qilishning eng ünümlük wastisi iken. Bil klark, xitayning buni shimaliy amérikadin ülge alghanliqini bildürüp: “Téximu qorqunchluq teripi, bu xil mektepler yéngi nerse emes. Bügün siler tetqiqatchilar we pa'aliyetchiler xitay dölitining Uyghur, tibet, qazaq perzentlirini sistémiliq mejburiy assimilatsiye qilish herkitining mezmuni we usuligha da'ir weyran qilish xaraktérlik tepsilatlirini suniwatisiler. Lékin heqiqet shuki, xitay buni shimaliy amérikadin ülge alghan. Anglaysiler, shunisi éniq bolsun, yataqliq mektepler peqet bir ewladta medeniyet we tilni ünümlük rewishte yoq qilidu. Biz buning rast shundaq bolidighanliqini xitaydin, shundaqla shimaliy amérikaning tejribisidin bilimiz.”

Yighinda yene gérmaniyelik dangliq Uyghurshunas, amérikadiki “Komunizim qurbanliri xatire fondi” ning ali derijilik tetqiqatchisi adriyan zénz özining “Yataqliq mektep” ler toghrisidiki tetqiqatlirini sun'ghan. Uning körsitishiche, yataqliq mektepler xitay hökümitining Uyghur, tibet qatarliq milletlerni kontrol qilish siyasitining muhim parchisi iken. Xitayning pilani bu xil mekteplerni 2020 yilghiche 80 pirsentke yetküzüsh bolsimu, biraq 2017-yili bashlan'ghan chong tutqun bilen teng shiddetlik köpiyip 100 pirsentke yetküzülgen.

Adriyan zénz mundaq deydu: “Xitay döliti bu meqsette bir yürüsh méxanizimlarni berpa qildi. Elwette, yataqliq mektepler we ma'arip buning muhim parchisini teshkil qilidu. Xitay omumiy jehettin, bolupmu yéza-kentlerde merkezleshtürüp oqutush, ma'arip sapasini ya'ishilash namida yataqliq mektepler qurulushini tézlitip kelgen bolsimu, biraq qiziqarliq yéri bu siyasetning rayondiki keng kölemlik tutqun bilen birla waqitta téximu shiddet bilen kéngishi boldi.”

Adriyan zénzning éytishiche, Uyghur aptonom rayonliq partkomning sabiq sékritari chén chüen'go Uyghur éligha yötkep kélin'gendin kéyin, u yesli we yataqliq mekteplerni 2017-yili küzgiche 100 pirsentke yetküzüshni telep qilghan. Adriyan zénz mundaq deydu: “Bu rayon ilgiri 2020-yilghiche rayondiki 4 yashtin 6 yashqiche bolghan balilarning 80 pirsentini yeslilerge orunlashturup bolush pilani tüzgen. Bu pilan 2016-yilning bashlirida tüzülgen idi. Biraq rayondiki 2017-yilidiki keng kölemlik tutqunning pilanlighuchisi bolghan chén chüen'go, 2016-yilning axirliri shinjanggha yötkep kélin'gendin kéyin, rayondiki yesli we yataqliq mektepler shiddetlik köpeydi. Mesilen, chén chüen'go hökümetning 2020-yilghiche yesli we yataqliq mekteplerni 80 pirsentke yetküzüsh pilanini, 2017-yili küzgiche 100 pirsentke yetküzüshni telep qildi. Qeshqerning 5 yilliq pilanida 2020-yilghiche 490 yesli qurush pilanlan'ghan bolsimu, biraq 2017-yili küzgiche 1150 yesli qurulup boldi.”

Yighin'gha amérika Uyghur birleshmisining re'isi elfidar iltebir xanimmu qatnashqan bolup, u xitayning “Yataqliq mektepliri” Uyghur perzentlirini özlirining en'eniwi exlaqiy prinsipliridin mehrum qoyghanliqi, bu xil mektepler xitayning rayondiki irqiy qirghinchiliq herkitining bir parchisi ikenlikini bildürdi. Elfidar éltebir mundaq deydu: “Söygü, xoshalliq, ishench, merhemet, hembehir bolush dégen bu xil tuyghu we qimmet qarashlirini balilar aldi bilen a'ilisidin öginidu. Ularning kimliki we xaraktérining yétilishi mana mushuningdin bashlansimu, epsuslinarliqi xitay kompartiyesining irqiy qirghinchiliqi seweblik sherqiy türkistandiki Uyghur baliliri bu exlaqiy prnsiplardin mehrum bolup yashashqa we chong bolushqa mejbur qilindi. Xitay hökümitining bashqurushidiki Uyghur balilirigha we qazaq, özbék qatarliq bashqa az sanliq millet balilirigha achqan yataqliq mektepler xitayning irqiy qirghinchiliq siyasitining bir parchisidur. Bu uning Uyghur perzentlirini a'ilisidin ayriwétishtek sistémiliq urunushi bolup, 900 ming bala buning tesirige uchrighan.”

Elfidar xanimning qeyt qilishiche, xitayning perzentlirini a'ilisidin ayriwétishtiki gherizi ularning kimliki bilen bolghan béghini üzüp tashlash iken. Elfidar iltebir mundaq dédi: “Ularni a'ile muhitidin ayrip, ularni söygü we xoshalliq muhitidin mehrum qilip, hökümetning bashqurushidiki natunush orunlargha mehkum qilishidiki meqset, ularning a'ile béghini, ularning tili, kimliki, dini, medeniyiti we dunyasini weyran qilish, ularni xitay kompartiyesige sadiq murdigha aylandurushtur. Xitay balilarni tartiwélish arqiliq bizning xelqimizning ümidi, étiqadi we rohini, shundaqla bizning ötmüshimiz, hazirimiz we kelgüsimizni weyran qilishni meqset qilmaqta.”

Yighinda yene “Yipek yoli tinchliq programmisi” teshkilatining qurghuchisi neytin dudlés söz qilip, “Yataqliq mektepler” ning Uyghur folklori we éghiz edibiyatigha bolghan tesiri heqqide toxtaldi. Uning éytishiche, aghzaki éytilip kelgen Uyghur maqal-temsillirining yoqilishi bir chong tragédiye iken. Neytén dudlés özining ilgiri Uyghur élida bir mezgil yashash jeryanida Uyghur folklori we éghiz edbiyati bilen yéqindin tonushush pursitige érishkenliki, biraq hazir bu mol mezmun, chongqur menige ‍ige Uyghur éghiz edebiyat en'enisining téz yoqilishqa duch kelgenlikini qeyt qildi.

U mundaq deydu: “Méning nuqti'‍ynezerimdin éytqanda, men bu rayonda yashighan mezgilimde Uyghur maqal-temsilliri we eqliye sözlirini ‍öginish pursitige érishtim. Men peqet Uyghur maqal-temsillirining qandaq bolidighanliqi toghrisida qisqa bir misal keltürgün bar. Chünki men Uyghur maqal-temsillirini öginish jeryanida uningdiki mukemmel güzellik we chongqur menilerni bayqidim. Köp hallarda weznilik hem yumurliq bu maqale-temsiller Uyghur xelqining esirlerdin béri toplighan zaman halqighan eqil xezinesidur. Men üchün éytqanda, ata-anidin balilargha aghzaki éytilip kelgen bu xezinening yoqilishini körüshning ‍özi bir chong tragédiye.”

Neytén dudlés yene xitayning amérika, kanada qatarliq döletlerning Uyghurlar mesilisidiki tenqidlirige qarita “‍Özige béqip gep qilish” (whataboutism) mentiqisini qollinip, qarshi terepning ötmüshtiki xataliqlirini kötürüp chiqish taktikisi toghriliq toxtaldi. Neytén dudlésning éytishiche, gherbning bu jehette öz kechmishi toghrisida ochuq-ashkara bolushi, xitayning teshwiqatigha qarita ularning exlaqiy nupuzini téximu kücheytidiken.

Neytén dudlés mundaq deydu: “Hazir bu bizning öz heq-hoquqlirimizni qoghdash we bu jehettiki tirishchanliqimizgha bekmu alaqidar. Biz bu heqte toxtalghinimizda, özimizning kechmishi toghriliq izchil we ochuq-ashkara bolushimiz kérek. Méning gherblik xizmetdashlirimgha déginim, biz buni yaxshi bir terep qilsaq, bu bizning exlaqiy nupuzimizni kücheytidu. Bu bizning héchbir nersini yoshurmighanliqimiz we buni xitay kompartiyesi üchün qilmighanliqimizni éniq otturigha qoyidu. Bu ularning gep-sözlirini özgertelmeydighnaliqini biz bilimiz. Biraq bu dunya jama'et pikirining nezeride uning teshwiqatini kéreksiz qilidu.”

“Hökümetning ‛yataqliq mektepliri‚ Uyghur irqiy qirghinchiliqining qorali” mawzuluq bu tor yighini, rim papasi franshis kanadani ziyaret qilip, kanada yerlik xelqliridin katolik chérkawining hökümet qurghan “Yataqliq mektepler” diki yerlik millet balilirini xorlash qilmishlirida oynighan rolidin resmi kechürüm sorighan bir waqitta ötküzüldi. Rim papasi franshis 24-iyuldin 29-iyulghiche kanadada élip barghan ziyaritide, kanadaning albérta ölkisi makiswakis rayonidiki yerlik indiyan qebililirige söz qilip, özlirini “Epu qilishi” ni ötün'gen. Buningdin bir qanche yil awwal kanada hökümitining bir tekshürüsh komitéti 19-esirning axirlirida qurulghan “Yataqliq mektepler” diki yerlik balililirigha qarilghan jismaniy, jinsiy xorlash qilmishlirini tekshürüp, buninggha da'ir pakitlarni élan qilghan. Kanada hökümiti eyni chaghdiki bu “Yataqliq mektepler” ni “Medeniyet qirghinchiliqi” dep resmni étirap qilghan. Shundaq bolushigha qarimay, xitay hökümiti özining Uyghur rayonidiki “Irqiy qirghinchiliq” qilmishini heqliq qilip kkrsitish üchün kanada hökümitini “Silermu burun yerlik indiyanlarghimu zulum qilghan'ghu” dep eyiblep, öz jinayetliridin qéchishqa urunmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.