Бухарада өткән 8 йил: абдуқадир дамолламниң оқуш һаяти (3)

Мухбиримиз қутлан
2021-01-05
Share
Бухарада өткән 8 йил: абдуқадир дамолламниң оқуш һаяти (3)
wikipedia.org

19-Әсирниң кейинки йеримида бухара пүткүл оттура асиядики әң муһим ислам мәркәзлириниң бири, шундақла әнәнивий ислам мәдрисә маарипи бойичә пүткүл шәрқ мусулманлар дунясида өз алдиға услуб шәкилләндүргән мәшһур шәһәр иди. Бухара услубидики мәдрисә маарипи кейинки оттура әсирләрдин буян қәшқәрни мәркәз қилған уйғур әнәнивий мәдрисә маарипиғиму чоңқур тәсир көрсәткән иди. Шу сәвәбтин ислам дунясида қәшқәрниң "сани бухара" яки "иккинчи бухара" дегән нами бар иди. 20-Әсирниң башлирида русийәдә чиқидиған татар мәтбуатлириға шәрқий түркистан тоғрилиқ хәвәр-мақалиләр әвәтип турған яш татар мухбири ноширван яушеф интайин образлиқ қилип: "бухара билән қәшқәр охшаш бир мимарниң қолидин чиққан бир җүп әсәрдур. Йәни бухарайи шерипни лайиһәлигән киши шәксизки, қәшқәрниму лайиһәлигәндур," дәп язиду.

Абдуқадир дамолламниң

Абдуқадир дамоллам дәсләпки тәһсилини қәшқәр мәдрисәлиридә түгәткәндин кейин, тәхминән 1889-йили қоқәндгә берип икки йил оқуйду. 1891-Йилиға кәлгәндә қоқәндин бухараға берип, у йәрдики мәшһур мудәррис вә өлималарниң қолида 8 йил илим тәһсил қилиду. Абдуқадир дамолламниң бухарадики оқуши һәққидә мәнбәләргә тайинип пикир баян қилған түркийә әгә университети түрк дуняси тәтқиқат иниститутиниң профессори, уйғур академийәсиниң рәиси алимҗан инайәт әпәнди өзиниң бу һәқтики қарашлирини радийо аңлиғучилар билән ортақлашти.

Өз заманисиниң катта алими сүпитидә тонулған абдуқадир дамоллам бухарадики 8 йиллиқ оқуш һаяти давамида әнәнивий ислам маарипиниң түрлүк саһәлири бойичә билим алиду вә тәрбийәлиниду. Әмма у бухарадики оқуш һаятиниң ахириқи мәзгиллиригә кәлгәндә бухара мәдрисә маарипидики усули-қәдим метудида сақланған догмичилиқ вә пикир әркинликигә йол қоймаслиқтәк қатмаллиқларға тәнқидий қарашта болиду. Нөвәттә америкада яшаватқан уйғур билим адәмлиридин таран уйғур әпәнди зияритимизни қобул қилип, өзиниң бу һәқтики қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

Ундақта, абдуқадир дамолламниң өзи бухарадики узунға созулған оқуш һаяти һәққидә немә дәйду? униң әсәрлири ичидә өзиниң тәрҗимәһали яки бухара мәдрисә маарипи тоғрилиқ йезилған язмилар сақланғанму?

Абдуқадир дамоллам қалдурған қиммәтлик әсәрләр ичидә униң шәхсий һаяти вә оқуш тарихиға даир йиганә бир язма мәвҗут. Русийәдә чиқидиған ортақ түркий тилидики "шура" журнилиниң 1916-йил 10-июн күнидики 12-саниға абдуқадир дамолламниң өзи һәққидә язған "әдәбий бир мусаһибә" намлиқ мақалиси бесилған болуп, мақалидә мунулар баян қилиниду: "мениң оқушум бухарада болғини үчүн, шуниңдәк бухара тәртип вә тәдрислиридин толуқ вақип болғиним үчүн, бир аз сөз баян қилиш һаҗәтликтур. Дәсләпки оқушум қәшқәрдә болди, өз юртум артуш, йәни артуш қәсәбәсиндә болди. Кейин қоқәндә икки йил оқуп, һиҗирийә бир миң үч йүз тоққузинчи йилларда бухараға бардим. У йәрдә сәккиз йил оқуп, бухара адитичә имтиһам бәрдим вә хәтмәкәрдә болуп, өз вәтинимгә қайтип кәлдим."

Доктор алимҗан инайәт әпәнди абдуқадир дамолламниң өзи тоғрилиқ язған "әдәбий бир мусаһибә" намлиқ мақалисидики баянларға асасән бухарадики оқушиниң ахириқи мәзгиллиридә абдуқадир дамолламниң усули-қәдим метудидин таза рази болмиғанлиқи, бәлки униңға тәнқидий көз билән қариғанлиқини илгири сүриду. У йәнә шу заманларда абдуқадир дамолламға охшаш тәрәққийпәрвәр өлималарниң бухара мәдрисә маарипи тарқатқан қатмал идийәләрдин азад болуп, иҗтимаий ислаһатчилиқ йолини тәшәббус қилғанлиқини тәкитләйду.

Таран уйғур әпәндиму абдуқадир дамолламниң өзи һәққидә язған бу мақалисидики баянларға асасән, униң бухарадики оқуши җәрянида һәргизму у йәрдики катта мәдрисәләр билән даңлиқ өлималарға қара-қоюқ мәһлия болмиғанлиқини, бәлки пикир йеңилиқи билән тәпәккур чоңқурлуқини издигәнликини, шундақла ислаһат вә йеңилашни һәммидин муһим билгәнликини тәкитләйду.

Абдуқадир дамолламниң өзиму "әдәбий бир мусаһибә" намлиқ әсиридә өз сәккиз йиллап оқуған бухара мәдрисә маарипиниң қатмал метудлири вә пикир әркинликини боғуп, тәпәккурни зәипләштүридиған кона рамкилирини қаттиқ тәнқид қилиду. У бу әсиридә кәскинлик билән: "җанаби һәқ пүтүн ислам алиминиң өлималириға, болупму бухара дамоллалириға инсап бәрсун!" дәп хитап қилиду.

Мәлумки, 19-әсирниң ахириқи чарикидин 20-әсирниң башлириғичә болған өткүнчи дәврдә түркистан тупрақлирида усули-қәдим метудини асас қилған бухара услубидики мәдрисә маарипи җиддий хирисқа дуч кәлгән иди. Заманивийлиқ, лайиқлиқ, дәвргә маслишиш вә тәрәққият исмаил ғаспирали башчилида қирим йерим арилидин башланған җәдидчилик һәрикитиниң түп нишаниға айланған иди. Шу вәҗидин бухарада 8 йиллап оқуған абдуқадир дамолламдәк бүйүк әлламиләрму маарип вә иҗтимаий һаятта җиддий ислаһат елип берип, заманға лайиқлишишни тәшәббус қилиду. Бу һәқтә тохталған доктор алимҗан инайәт әпәнди абдуқадир дамолламдәк бухарада узун йил тәһсил көргән бир алимниң вәтинигә қайтқандин кейин миллий маарипта усули-қәдим метудини әмәс, бәлки усули-җәдид метудини талливалғанлиқини алаһидә әскәртиду.

(Давами бар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт