Абдуқадир дамоллам: "бу ғәпләт замани әмәс, ойғиниш заманидур" (4)

Мухбиримиз қутлан
2021-01-26
Share
Абдуқадир дамоллам: 20-Әсирниң башлиридики түркистан җәдидчилири вә уларниң бир қисим вәкиллири.
Social Media

19-Әсирниң ахириқи йиллирида абдуқадир дамолламниң өзи он йиллап илим тәһсил қилған вә "дамолла" лиқ мәртивисигә еришкән бухара мәдрисәлири тоғрилиқ тәнқидий қарашқа келиши, шу дәврниң шараитида инқилаб характерлиқ пикир ойғиниши һесаблинатти. У 1899-йили бухарадики оқушини тамамлиғанда, ислам дунясида мәйданға кәлгән ислаһатчилиқ чоқанлири вә исмаил ғаспирали қозғиған җәдидчилик һәрикитиниң чоңқур тәсиригә учриған иди. Шуңа униңда бухара мәдрисәлиридики әсирләр бойи давамлишип кәлгән усули-қәдим метудиға, вақитни зая қилидиған һашийәханлиққа, оқутуштики догмичилиқ вә пикир қатмаллиқиға қарита күчлүк гуман вә соаллар пәйда болған иди.

Түркийә әгә университети түрк дуняси тәтқиқат иниститутиниң профессори, уйғур академийәсиниң рәиси алимҗан инайәт әпәнди абдуқадир дамолламниң иҗтимаий ислаһатчилиқ ғайилиригә интайин диққәт қилған билим адәмлирини бири. У абдуқадир дамолламниң "әдәбий бир мусаһибә" намлиқ әсиридики баянларға асасән, униң бухарадики оқушиниң ахириқи мәзгиллиридә қандақ қилип "қәдимийәтчи" ләрниң чәмбирики вә пикир қатмаллиқидин қутулуп чиққанлиқи, қандақ җәрянлар билән бир кәскин "җәдидчи" гә айланғанлиқи, шуниңдәк бу җәһәһттә униңға тәсир көрсәткән амиллар һәққидә қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

Америкада яшаватқан яш уйғур зиялийлиридин таран уйғур әпәндиму абдуқадир дамолламниң әйни йиллири кәскин бир ислаһатчиға айлинишида, униң һәм җамалидин афғани қатарлиқ ислам дунясидики ислаһатчи өлималарниң, һәм татар җәдидчилириниң икки тәрәплимилик тәсиригә учриғанлиқини тилға алиду.

Абдуқадир дамолламниң өзиму "ш ура" журнилиниң 1916-йиллиқ санлирида елан қилинған "әдәбий бир мусаһибә" намлиқ әсиридә, өзиниң "бухара мәдрисәләридин зәһәрләнгән пикир тәлқинлириниң шипа тепиши" ға ислам дунясидики ислаһатчи мутәппәккурларниң әсәрлири билән "тәрҗуман", "вақит", "шура" қатарлиқ гезит-журналларниң мәлһәм болғанлиқини әскәртип өтиду.

Һалбуки, абдуқадир дамолламниң иҗтимаий ислаһат вә маарипни йеңилаш тәшәббуслири қәшқәрдики мутиәссип өлималар вә йоқири қатламдики бир қисим байларниң қаттиқ қаршилиқиға дуч келиду. Әсирләр бойи давамлишип кәлгән әнәнивий мәдрисә маарипи вә униң қетип қалған оқутуш метудини йеңилаш асанға чүшмәйду. Абдуқадир дамолламниң "бу заман ғәпләт вә уйқу замани әмәс, бәлки ойғиниш вә илим-мәрипәт заманидур" дегән хитаблири җавабсиз қалиду. Амалсиз қалған абдуқадир дамоллам 1907-йили вәтәнни тәрк етип, ислам дунясиға саяһәткә атлиниш мәҗбурийитидә қалиду.

Таран уйғур әпәндиму абдуқадир дамолламниң 1907-йили һәҗ тавабитигә бериш баһаниси билән вәтәндиндин айрилишиниң түп сәвәби қәшқәрдики бурухтум һавадин сиқилған вуҗудини тәскин тапқузуш, ислам дунясидики йеңилиқлар вә ислаһатчилиқ һәрикәтлириниң нәтиҗилирини өз көзи билән көрүш һәмдә униңдин мәнивий илһам вә енергийәгә еришиш икәнликини тәкитләйду.

Абдуқадир дамоллам өзиниң шу қетимлиқ ислам дунясиға қилған саяһити вә бу җәрянда көргән-билгәнлири һәққидә тәрҗимиһал характерлиқ әсири "әдәбий бир мусаһибә" дә бирқәдәр тәпсилий мәлумат бериду.

Таран уйғур әпәнди абдуқадир дамолламниң иккинчи қетим вәтәнгә қайтқинида, наһайити зор иҗтиһат вә қизғинлиқ билән өзигә тәсир қилған иккинчи мәнбә-йәни татар җәдидчилириниң мәтбуатлирида асасий тема болуватқан усули-җәдид метудини кәң йейишқа тиришчанлиқ көрсәткәнликини тәкитләйду.

Абдуқадир дамоллам бу қетимлиқ ислам дунясиға қилған узун саяһитидин қайтип кәлгәндин кейин, қәшқәрдики талиплириға усули-җәдид метудида дәрс беришкә башлайду. Шуниң билән бир вақитта уларға йәнә "тәрҗуман", "вақит", "шура" қатарлиқ татар җәдидчилири нәшир қиливатқан гезит-журналларни оқушни тәвсийә қилиду. Униң қәшқәрдә мәктәп вә мәдрисәләрниң дәрс программилирини ислаһ қилиш йолидики бу дадил қәдими мутиәссип өлималарниң һәр тәрәптин қилған қаттиқ бесимиға дуч келип, уни йәнә бир қетим вәтәндин айрилишқа мәҗбур қилиду.

(Давами бар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт