Abduqadir damollam: ortaq türkiy tili bilen qeshqer türkchisi ariliqida (8)

Muxbirimiz qutlan
2021-03-30
Share
Abduqadir damollam: ortaq türkiy tili bilen qeshqer türkchisi ariliqida (8) Jedidchilik herikitining bayraqdari isma'il ghaspirali wapat bolghanda ötküzülgen depne murasimi (1914-yili 9-ayning 12-küni, qirim-baghchesaray)
Public Domain

"Tilda, pikirde we ishta birlik" sho'arini tüpki nishan qilghan jedidchilik herikitining eng muhim teshebbuslirining biri qirimdin qeshqergiche, istanbuldin türkistan tupraqlirighiche bolghan biypayan téritoriyelerde yashaydighan türkiy tilliq qérindash xelqler üchün ortaq bir edebiy til berpa qilish idi. Bu nishan jedidchilik herikitining tunji bayraqdari bolghan isma'il ghaspiralidin tartip, yash tatar muxbiri noshirwan ya'ushéfqiche bolghan jedidchi serxillarning ortaq ghayisi idi. 19-Esirning axirliridin 20-esirning bashlirighiche bolghan jeryanda rusiye tewesidiki tatar yurtlirida neshir qilin'ghan "Shura", "Terjuman", "Waqit", "Yultuz" we "Nur" qatarliq gézit-zhurnallar til-yéziq jehettin pütkül türk dunyasini birlikke keltürüshni büyük meqsetlirining biri qilghan idi. Nöwette amérikada yashawatqan yash Uyghur bilim ademliridin taran Uyghur ependi yoqirida tilgha élin'ghan tatar metbu'atlirining öz dewride pütkül türkiy xelqler oqup chüshineleydighan sap, addiy, ammibab uslubtiki ortaq türkiy tilida neshir qilin'ghanliqini alahide tekitleydu.

Türkiye égey uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat inistitutining proféssori, doktor alimjan inayet ependi sherqiy türkistandiki jedidchilik herikiti we uning bayraqdarliridin biri bolghan abduqadir damollam heqqide tetqiqat élip barghan kishilerning biri. Uning tekitlishiche, abduqadir damollaning maqale-yazmiliri öz dewride "Shura" qatarliq tatar metbu'atlirida élan qilin'ghan bolup, u til jehettin öz yazmilirining "Shura" zhurnilining "Ortaq türkiy edebiy tili" da yézish ghayisige uyghun bolushigha alahide diqqet qilghan iken.

Isma'il ghaspirali 1883-yilidin bashlap qirimda neshr qilghan

Shu mezgillerde pütkül türk dunyasigha keng tarqalghan hemde türkiy tilining türlük shéwiliride sözlishidighan jay-jaylardiki oqurmenler arisida söyüp oqulghan tatar metbu'atlirining tili prinsip jehettin addiyliqni, ammibabliqni, ortaqliqni we sapliqni ölchem qilghanidi. Bolupmu sap türkche sözlerni köprek ishlitish, ereb-pars tilliridin özleshtürülgen söz-atalghularni siqip chiqirish telep qilin'ghan idi. Taran Uyghur ependi abduqadir damollamning meyli muhajirette yazghan we yaki wetende qelemge alghan eserlirining mutleq köp qismida mana mushu xil til ishlitish prinsipigha alahide diqqet qilghanliqini eskertidu.

Jedidchi serxillar teshebbus qilghan "Tilda, pikirde we ishta birlik" shu'ari 1930-yillardiki sherqiy türkistan milliy inqilabi dewridimu öz tesirini dawamliq körsetken. Proféssor alimjan ineyetning tekitlishiche, 1930-yillarning bashlirida qeshqerde neshir qilin'ghan "Sherqiy türkistan hayati", "Erkin türkistan" we "Yéngi hayat" gézitlirini waraqlighanda, bu shu'arning qanchilik derijide emeliyleshkenlikini chongqur derijide hés qilish mumkin iken.

Halbuki, 20-esirning bashlirida pütkül türk dunyasigha, bolupmu charrusiye tewesidiki türkiy xelqler yashaydighan tupraqlargha keng tarqalghan tatar metbu'atliri neshriyat orni jehettin qazan, ufa, orénburg qatarliq tatar sheherlirige merkezleshkenliki, tehrirat qoshunining tatar jedidchilirini asas qilghanliqi qatarliq sewebler tüpeylidin, bu metbu'atlarda ishlitilgen "Ortaq türki tili" lughet sostawi jehettin yenila tatar tilini asas qilghan idi. Taran Uyghur ependimu bu nuqtini alahide tekitlep ötidu.

Proféssor alimjan inayet ependimu "Shura" qatarliq tatar metbu'atlirining til jehettin gerche tatar türkchisini asas qilghan bolsimu, emma jedidchilerning "Tilda birlik" shu'ari boyiche barche türkiy tilliri we shéwiliridin paydiliq xuruchlarni qobul qilip "Ortaq türkiy edebiy tili" ni berpa qilishqa tirishqanliqini, tatar metbu'atlirida ishtilitilgen tilda tatar türkchisi, istanbul türkchisi we bashqa türkiy tilliridin qobul qilin'ghan "Ortaq élémént" larning yer alghanliqini tekitleydu.

Derweqe, abduqadir damollam büyük bir ijtima'iy islahatchi we öz dewrining mesh'el kötürgüchisi bolghanliqi üchün u sherqiy türkistandiki serxillar qatlimi bilen awam xelq otturisidiki ariliqni, bolupmu til we chüshenche jehettiki perqlerni chongqur derijide tonup yetkenidi. Taran Uyghur ependining tekitlishiche, abduqadir damollam gerche "Shura", "Waqit" qatarliq tatar metbu'atlirigha ewetken maqale-yazmilirida "Ortaq türkiy tili" ni qollan'ghan bolsimu, emma sherqiy türkistanda derslik we oqushluq qilip ishlitishni meqset qilip yazghan kitablirida "Qeshqer türkchisi" ni qollan'ghan idi.

Abduqadir damollamning öz dewridiki sherqiy türkistanning emeliy ehwalini chiqish qilip, "Ortaq türkiy edebiy tili" bilen "Qeshqer türkchisi" arisidiki munasiwetni intayin chiwerlik bilen tengshigenlikini uning "Tejwidi türki" namliq esirining xatimisidiki munu bayanlarmu testiqlaydu: "Künimizde tejwid kitabliri istanbul we tatar shiwiside terjime qilinip neshir qilin'ghan bolsimu, memlikitimizde mezkur terjimilerni chüshenmek bir az éghir bolghanliqi seweblik, ibni jezeriyning tejwid heqqidiki kitabi, tejwid ilmi heqqide mupessel bayan qatarliq kitablardin bezi mezmunlarni tallap, memlikitimizde adetlen'gen türk tilida tüzüp chiqtim."

(Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet