Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (6)

Muxbirimiz qutlan
2019-10-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Abdurehim eysa (aldinqi ret soldin 6-kishi, qara qulaqcha we qara yaqiliq pelto kiygen kishi) ittipaq merkiziy komitétining memuriy bölümidiki xizmetchi xadimlar bilen bille. 1948-Yili qish. Ghulja.
Abdurehim eysa (aldinqi ret soldin 6-kishi, qara qulaqcha we qara yaqiliq pelto kiygen kishi) ittipaq merkiziy komitétining memuriy bölümidiki xizmetchi xadimlar bilen bille. 1948-Yili qish. Ghulja.
Photo: RFA

Altinchi qisim: "Bahar" teshkilati we ikkinchi qétimliq türme hayati

1941-Yili ürümchidiki ölkilik qizlar mektipige yötkep kélin'gen abdurehim eysa ikkinchi yili, yeni 1942-yilining axiri yüzligen Uyghur serxilliri bilen bir qatarda qolgha élinip, shéng shisey türmisige qamilidu. Merup eysa akisi abdurehim eysaning ürümchige barghan mezgillerde qoligha qelem élip yéziqchiliq bilen shoghullan'ghanliqini, lutpulla mutellip, abdurehim ötkür qatarliq yash qelemkeshler bilen yéqin munasiwette bolghanliqini tekitleydu.

1944-Yili séntebirde nilqa taghliridin bashlan'ghan milliy azadliq inqilabining oq awazi ürümchidiki gomindang da'irilirini qanchilik alaqizade qiliwetken bolsa, türmidiki abdurehim eysa qatarliq Uyghur serxillirning qelbini shunchilik hayajan'gha salidu. Ular inqilab yalqunining tézlik bilen pütkül sherqiy türkistan'gha tutushushini, milliy azadliq téngining baldurraq étishini arzu qilidu. Shéng shisey türmiside yétiwatqili ikki yil bolay dégen bu pewqul'adde mezgilde abdurehim eysa qoligha qelem élip "Türmidin oghlumgha xet" namliq esirini yazidu.

Gomindang da'iriliri 1944-yilining axirigha barghanda ölkidiki jiddiy weziyetni yumshitish, ili inqilabini sülhi yoli bilen tinjitish üchün türmidiki bir qisim Uyghur we qazaq siyasiy mehbuslarni qoyup béridu. Shu qatarda abdurehim eysamu türmidin chiqidu.

Merup eysa kéyinki yillarda akisi heqqide yazghan eslimiside munularni bayan qilidu. "Akam 1944-yilining axiri türmidin qoyup bérilgendin kéyin, uning yurtigha, yeni iligha qaytishigha ruxset qilinmaydu. Gomindang da'iriliri uning ghuljagha qaytip béripla ilida künsayin rawajliniwatqan milliy azadliq inqilabigha qoshulup kétishidin endishe qilidu. Shunga uni ilgiri özi ishligen ölkilik qizlar ottura mektipige qaytidin ishqa orunlashturidu. Emma gomindang da'iriliri akam abdurehim eysaning keynige paylaqchi qoyup, uning söz-heriketlirini yéqindin közitidu."

Merup eysaning bayan qilishiche, bu waqitta sowét ittipaqining ürümchidiki konsulxanisi Uyghur, qazaq, tatar we bashqa yerlik milletler ichidiki siyasiy sezgürlüki yoqiri bolghan ziyaliylar bilen mexpiy körüshüp, ularni yoshurun teshkilat qurushqa, yer asti pa'aliyetlirini rawajlandurushqa, milliy armiye kelgüside ürümchige hujum bashlighanda ichkiy jehettin qozghilip, maslishishqa ündeydu. Buning bilen abdurehim eysa, qasimjan zulyarop, kenji qatarliq yashlarning bash mexpiy bash qoshushi bilen 1945-yili 2-ayda ürümchide "Bahar" teshkilati qurulidu. 

Seypidin ezizi "Ömür dastani" namliq eslimisining 2-tomida 1945-yilining bashlirida ürümchide "Inqilabiy yashlar we ziyaliylar teshkilati" namliq mexpiy teshkilat qurulup, yer asti pa'aliyetlirini élip barghanliqini, bu teshkilatqa eyni waqitta gomindang herbiy mektipidin 18, yerliktin 70 tin artuq yashning ezaliqqa qobul qilin'ghanliqini yazidu. 

Merup eysa eslimiside seypidin ezizi tilgha alghan "Inqilabiy yashlar we ziyaliylar teshkilati" ning ürümchide abdurehim eysaning bashchiliqida qurulghan "Bahar" teshkilati ikenlikini ilgiri süridu.

U mundaq dep yazidu: "Aqsuda lutpulla mutellip bashchilqida 'uchqunlar teshkilati' qurulghan waqitta ürümchide abdurehim eysaning bashchiliqida 'bahar' teshkilati qurulup, yoshurun pa'aliyetlirini qanat yayduridu. Bu teshkilat ilidin bashlan'ghan milliy inqilabning ilhami bilen 1945-yili féwralda qurulidu. Uning sépige ürümchi shehiridiki Uyghur, qazaq, qirghiz, özbék, tatar we rus millitining wekilliri qatnashqan idi. Bu teshkilatning ürümchidiki sowét konsulxanisining mu'awin konsuli ruslanof bilen yoshurun alaqisi bar idi. 'bahar' teshkilatining rehberlik guruppisida abdurehim eysa, qasimjan zulyarop, mensur niyazi, polkownik kenji, xemit muqiyt, isma'il enweri, mamut sedridin we bashqilar bar idi. Teshkilatning asasiy meqsiti xelq ichidiki ilghar yashlarni ezaliqqa qobul qilip, ularni teshkillesh we terbiyelesh, xelqni oyghitish, partizanliq herikitige teyyarliq qilish, waqti kelgende ili inqilabchilirigha masliship ichkiy tereptin heriketke ötüp, ürümchini gomindangchilarnimng qolidin azad qilishni tézlitishtin ibaret idi." 

"Bahar" teshkilati qurulup nahayiti téz sür'et bilen kéngiyidu. Merup eysaning eslimiside bayan qilinishiche, bu teshkilatning nishani kelgüside milliy armiye ürümchige hujum bashlighanda ichkiy jehettin qozghilip, ürümchining baldurraq azad qilinishi üchün küch qoshush iken. U bu heqte mundaq dep yazidu: "Ular yoshurunche teshwiq wereqliri tarqitish, ilidin mexpiy ewetilgen gézit-zhurnallar bilen sowét ittipaqida neshir qilin'ghan 'sherq heqiqiti' qatarliq zhurnallirini tarqitish ishlirini élip baridu. Ular yene düshmenning qoral iskilatliri bilen atxaniliridiki Uyghur we qazaq xizmetchilerni qolgha keltürüp, kérek bolghanda shu yerdiki qorallar bilen atlarni élip qéchish teyyarliqini élip baridu. Qisqisi, partizanliq heriketlirining maddiy we meniwiy teyyarliqliri obdan ishlinidu." 

1945-Yilining yaz aylirida "Bahar" teshkilati téz sür'ette kéngiyiwatqan künlerde gomindang da'iriliri mezkur teshkilatning herikitini bayqap qalidu. Merup eysa eslimiside gomindang da'irilirining abdulla (xitayche ismi a xushu) isimlik bir jasasni merkuz teshkilatning ichige yoshurunche kirgüzgenlikini, ürümchidiki sowét konsulxanisining buningdin aldin xewer tépip abdurehim eysa qatarliq teshkilat mes'ullirini agahlandurghanliqi, emma jasusni ujuqturush opératsiyesi muweppeqiyetlik bolmay, teshkilat ezaliridin 70 kishining qolgha élin'ghanliqini bayan qilidu.

Seypidin ezizimu "Ömür dastani" namliq eslimisining 2-tomida bu heqte mundaq dep yazidu: "Bu teshkilat 1945-yili 5-ayning bashlirida gomindang saqchi orunlirigha pash bolup qalidu we köpligen asasliq ezaliri gomindang eksiyetchiliri teripidin qamaqqa élinidu. Birmunchisi dehshetlik qiyin-qistaqqa uchrap öltüriwétilidu. Bu teshkilatning pash bolup qélish jeryani mundaq bolghan: teshkilatning abdulla isimlik bir ezasining xa'in ikenliki sézilgendin kéyin, uni öltüriwétish qarar qilin'ghan. Bu wezipe teshkilatning aktip ezaliridin kenji, qasim zulyarow, isma'il dégen kishilerge tapshurulghan. Ular abdullani sheher sirtigha bashlap chiqip tapancha bilen atqan. Biraq shu chaghda gheyriy adem kélip qalghanliqtin atquchilar qachqan. Isma'il qorqup kétip özini saqchi idarisige melum qilghan we teshkilat ezalirini pash qilghan. Shuning bilen kenji, qasim zulyarop qatarliq birmunche teshkilat ezaliri qolgha élin'ghan." 

Merup eysa eslimiside "Bahar" teshkilati pash bolup qalghandin kéyin teshkilat ezaliri duch kelgen paji'eler heqqide mundaq dep yazidu: "Teshkilatta abdulla isimlik bir jasusning barliqini eng awwal ürümchidiki sowét konsulxanisi özining mexpiy tori arqiliq xewer tapidu. Buning bilen shu kéchisi teshkilat mes'ulliridin abdurehim eysa ürümchidiki sowét konsulxanisigha chaqirtilip, xa'in abdullani derhal ujuqturiwétish wezipisi tapshurulidu. Shu kéchisi xa'in abdullani öltürüsh opératsiyesi qasimjan zulyarop, kenji we isma'il ücheylen'ge tapshurulidu. Emma shu kéchisi kenjining tapancha bilen atqan oqi abdullaning ejellik yérige tegmey qalidu. Yarilan'ghan abdulla dat-peryat towlap gomindang saqchi terepke ehwalni melum qilidu. Zulyarop bilen kenji shu kéchisi qéchip, ürümchidiki sowét ittipaqining konsulxanisigha kiriwalidu. Emma sowét konsulxanisi bu ish ashkarilinip qalsa özlirige paydisizliqini hés qilip, bu ikkeylenni konsulxanidin chiqiriwétidu. Tang seherde bu ikkeylen gomindang mexpiy saqchiliri teripidin tutqun qilinidu. Abdurehim eysa bashliq teshkilatning bashqa asasliq ezalirimu shu küni arqa-arqidin qolgha élinidu. Sowét konsulining yüzsizlik qilishi bilen konsulxanidin chiqiriwétilgen qasimjan zulyarop bilen kenji ikkeylen gomindang saqchiliri teripidin wehshiylerche qiynap öltürülidu. Ularning jesiti kéyinche lyudawandiki kömür kan quduqigha tashliwétilidu. Abdurehim eysa bashliq 'bahar' teshkilatining bashqa ezaliri taki 1946-yili 6-ayghiche gomindang türmiside yatidu." 

Merup eysa "Bahar" teshkilatining ilidin qozghalghan sherqiy türkistan inqilabigha maslishish we ürümchining tézraq azad bolushini tézlitish üchün qurulghanliqini alahide tekitleydu. U akisi abdurehim eysani öz ichige alghan "Bahar" teshkilatining 70 tin köprek ezasining gomindang türmiside insan tesewwur qilghusiz éghir künlerni bashtin ötküzgenlikini, 1946-yili 6-ayda "On bir bitim" imzalinip, ölkilik birleshme hökümet qurulghanda mu'awin re'is exmetjan qasimining ching turushi bilen andin ularning qoyup bérilgenlikini tilgha alidu. Merup eysa eslimiside shu qétim gomindang terepning abdurehim eysani türmidin qoyup bérishte shixo urushida milliy armiyege esirge chüshken gomindang générali li gawching bilen tégishishni shert qilghanliqini ilgiri süridu. 

Ejeblinerliki shuki, seypidin ezizi "Ömür dastani" namliq eslimisining 2-tomida gerche "Bahar" teshkilatining qurulushi, inqilabiy pa'aliyetliri hemde teshkilat pash bolup qalghandin kéyin ezalirining tutqun qilinishi heqqide tepsiliy toxtalghan bolsimu, emma mezkur teshkilatning bashliqi abdurehim eysaning ismini peqetla tilgha almaydu. Merup eysamu öz eslimiside we radiyomizgha bergen awazliq bayanatida seypidin ezizining "Bahar" teshkilati toghriliq söz bolghanda teshkilat re'isi bolghan abdurehim eysaning ismini tilgha élishtin izchil özini qachurup kelgenlikini tekitleydu.

(Dawami bar)

Toluq bet