Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (10)

Muxbirimiz qutlan
2019-11-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Shi jongshün (otturida, shi jinpingning dadisi, eyni waqittiki xitay kompartiyesi gherbiy-shimal byurosining ikkinchi sékrétari) seypidin ezizi (solda) we burhan shehidi (ongda) bilen 1952-yilidiki ili sepiride.
Shi jongshün (otturida, shi jinpingning dadisi, eyni waqittiki xitay kompartiyesi gherbiy-shimal byurosining ikkinchi sékrétari) seypidin ezizi (solda) we burhan shehidi (ongda) bilen 1952-yilidiki ili sepiride.
Public Domain

Oninchi qisim: ili waliysi bolghan yillarda

Xitay kompartiyesi Uyghur diyarini idare qilishqa bashlighan deslepki ikki yil jeryanida asasliq diqqitini qandaq qilip sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining meniwi miraslirini öchürüsh, milliy armiyeni tarqitiwétish we Uyghurlar ichidiki gholluq siyasiy serxillerni hakimiyet merkizidin yiraqlashturush istratégiyesige qaratqan idi.

Xitay da'iriliri ene ashu istratégiyening bir qismi süpitide qarshiliq tuyghusi küchlük bolghan abdurehim eysani ürümchi we ilining muhitidin ayrip, béyjinggha yötkeydu. Abdurehim eysa 1952-yilining yaz aylirigha qeder xitay memliketlik milletler ishliri komitétining mu'awin bashliqi dégen "Nami ulugh suprisi quruq" mensep bilen béyjingda turup qalidu. Merup eysa özining bu mezgillerde akisi abdurehim eysa bilen birlikte béyjinggha barghanliqini we béyjingdiki milletler institutida oqughanliqini tilgha alidu.

Merup eysa béyjingdiki ikki yilliq oqushini tamamlap, 1952-yili etiyazda ghuljagha qaytip kélidu we ili wilayetlik sot mehkimiside xizmet qilidu. Uzun ötmey u ili wilayetlik waliy mehkimiside tesis qilin'ghan "Omumyüzlük tüzesh we qaytidin tertipke sélish ishxanisi" ning arxip bölümige yötkilip xizmet qilidu. U bu yerde aldinqi ikki yil jeryanida ilida étilghan, qamaqqa élin'ghan we basturulghan yüzligen kishilerning arxiplirini köridu.

1952-Yilining bashlirigha kelgende wang jén, déng lichün qatarliq xitay kommunistlirining ikki yildin buyan Uyghur diyarida yürgüzgen radikal basturush siyasiti rayonda éghir mesililerni peyda qilidu. Bolupmu "Eksil'inqilabchilarni basturush", "Charwichiliq rayonlirida islahat élip bérish" herikiti ilida qarshiliq keypiyatini otturigha chiqiridu. Bu weziyette xitay kompartiyesi merkiziy komitéti Uyghur diyarigha qaratqan siyasitini tengshimise bolmaydighanliqini chongqur hés qilidu. Shu yili 5-ayda wang jén, déng lichün qatarliq xitay kommunistlirining Uyghur diyaridiki barliq hoquqliri élip tashlinidu. Xitay kompartiyesi gherbiy-shimal byurosining ikkinchi sékritari shi jungshün (shi jinpingning dadisi) ömek bashlap awwal ürümchige, andin ghuljagha baridu. Shi jongshün ilidiki dawalghup turghan weziyetni tinchitish we ili xelqining könglini utush üchün qizil aktip enwer jakulinni waliyliqtin boshitidu. Abdurehim eysa béyjingdin yötkep kélinip, ili wilayitining waliyliqigha teyinlinidu.

Merup eysa 1950-yilidin 1952-yilining may aylirighiche bolghan ariliqta xitay kommunistlirining ilida yüzligen Uyghur, qazaq serxillirini we milliy armiyening ofitsér-komandirlirini "Tetür inqilabchi", "Pantürkist" dégen qalpaqlar bilen étip tashlighanliqini, minglighan kishilerning qamaqqa élin'ghanliqini tilgha alidu.

Merup eysa shu yillarda ilidiki basturushning nuqtiliq halda sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti we milliy armiyening yuqiri derijilik rehberlirige qaritilghanliqini, hetta sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining mu'awin re'isi hakimbeg xojani radiyoda sözleshke mejburlap, uning ghéni batur we fatix baturlar bilen birliship "Eksil'inqilabiy teshkilat" qurghanliqini iqrar qilishqa zorlighanliqini eslep ötidu.

Hakimbég xojadin kéyin ilidiki basturush nishani meshhur diniy ölima muta'ali xelipemge kelgende ili xelqi chidap turalmaydu. Bu waqitta ilining weziyiti intayin jiddiyliship kétidu.

Merup eysa yuqiriqi bir qatar weqelerni esliginide xitay kommunistlirining "Sotsiyalizm yaltiraqliri" gha oriniwélip shu yillarda Uyghur diyarida, bolupmu sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining böshüki bolghan ilida toxtawsiz basturush we tazilash élip barghanliqini, Uyghurlarning musteqil hakimiyet idiyelirini pak-pakize tazilap tügitish herikiti élip barghanliqini tekitlep ötidu.

Merup eysa akisi abdurehim eysaning mana mushundaq bir pewqul'adde weziyette béyjingdin yötkep kélinip, ili wilayitining waliyliqigha teyinlen'genlikini tilgha alidu. Uning tekitlishiche, shi jongshünning ili ziyaritidin kéyin abdurehim eysaning rehberlikide ili wilayetlik waliy mehkimisining qarmiqida "Omumyüzlük tüzesh we qaytidin tertipke sélish ishxanisi" qurulidu hemde qamalghanlarni boshitish, qanunsiz musadire qilin'ghan mal-mülüklerni igisige qayturush ishliri élip bérilidu.

Merup eysa shu yillarda ilidiki bir qisim qol-ilkide bar baylar bilen yurt chonglirining hetta musadire qilin'ghan mal-mülükliri qayturup bérilgende qorqunch we wehime tüpeyli uni alghili unimighanliqini tilgha alidu.

Shuningdin kéyin abdurehim eysa ilining hökümet we memuriy ishlirini toluq qoligha élip, ilgiri xata bir terep qilin'ghan köpligen délolargha qayta qarap chiqidu, qamalghan kishilerni boshitip, ularning xizmitini eslige keltüridu. 1954-Yili ili qazaq aptonom oblasti qurulghanda u ili oblastning birinchi mu'awin bashliqi, qoshumche ili wilayitining waliysi bolup xizmet qilidu.

(Dawami bar)

Pikirler (0)
Share
Toluq bet