Мәрһум әһмәд зияий вә чәкләнгән әсәрләр

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, бүгүнки программимизда силәргә алди билән уйғур йеқинқи заман әдәбият тарихиниң нәмунилик вәкиллиридин бири, пәзиләтлик алим, икки дәвр әдәбиятиниң риштини бир - биригә бағлиғучи устаз, аләмшумул әсәр «түркий тиллар дивани»ни һазирқи заман уйғур тилиға тәрҗимә қилиш хизмитигә баш болған даңлиқ тәрҗиман, өзиниң һәрхил жанирдики әсәрлири арқилиқ, бир тәрәптин хәлқниң һөрмәт - етибариға сазавәр болса, йәнә бир тәрәптин дүшмәнниң көзигә миқтәк қадалған әдиб вә шаир, мәрһум әһмәд зияийни тонуштуруп өтимиз. Андин явропадики яш һәвәскарлиримиздин һүсәйин тәҗәллиниң: «әй инсан!» намлиқ шеиридин бәһр алисиләр. Ахирида, чәкләнгән әсәрләр сәһипимиздә, сөйүнгүл җанишиф язған: «көз йешида нәмләнгән земин» намлиқ әсәрниң давами һузуруңларда болиду.
2012-01-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әһмәд зияи әпәнди
Әһмәд зияи әпәнди
Public Domain
Мәрһум әһмәд зияийниң қисқичә тәрҗимиһали
Мухбиримиз батур

Әһмәд зияи 1913 - йили 4 - айда қәшқәр йеңишәһәр наһйисиниң ханериқ йезисда моллахун һаҗим исимлик мәрипәтпәрвәр диний зат аилисидә туғулған.

Әһмәд зияи наһайити кичик турупла шеир иҗадийтигә киришкән. У шаир дадисидин шеирийәтниң нәзәрийиви,әмәлий мәсилилири бойичә нурғун билим вә маһарәтләрни өгәнгән,дадисиму оғлини қаттиқ тәләп билән әтраплиқ тәрбийлигән. У 10 яшларға киргәндә шеир йезишқа башлиған,1928 - йили «зияи» тәхәллусини қоллинип,килассик әдәбият изидин меңип, «гүл вә булбул» намлиқ дастанини язған.

Әһмәд зияиниң һазирқи замандики әдәбий һаятида 1935 - йили наһайити муһим орун тутиду.У шу йили уйғур һазирқи заман әдәбиятиниң муһим вәкиллиридин бири,даңлиқ шаир,уйғур мәтбуатчилиқиниң асасчилиридин бири қутлуқ һаҗи шәвқи баш муһәррирликидә чиқиватқан «йеңи һаят гезити» ниң муһәррирликигә орунлашқан. 1937 - Йили апрелда қәшқәрдә шең шисәй чоң тутқун елип барғанда қутлуқ һаҗи шу дәврниң нурғун зиялилири,байлири, юрт чоңлири қатарида қолға елинип,узун өтмәй шең шисәй тәрипидин рәһимсизләрчә қурбан қилинған.Шуниң билән гезитниң һәммә ишлири әһмәд зияиниң үстигә йүкләнгән.

Кейинчә гезитниң нами «қәшқәр - шинҗаң гезити» гә өзгәртилгән, гезит үстидики тәқип барғансери күчәйгән,зиянкәшликләр ап - ашкарә елип берилған болсиму,әмма у гезитчиликни һәргиз тохтитип қоймиған. Әһмәд зияи 1943 - йилиғичә мәзкур гезитниң муһәррир һәм баш муһәррири болуп ишлигән.У мушу мәзгилләрдә өзи язған яки тәрҗимә қилған җәңгивар мақалиләр вә гезитниң җанлиқ сәһипилири арқилиқ хәлқни наданлиқтин ойғинишқа дәвәт қилған.

Әһмәд зияиниң гезитчилик саһәсидики нәтиҗилири, хәлқ қәлбидики һөрмити һөкүмран даириләрни сарасимгә селип қойған. 1943 - Йили шең шисәй өз қоли билән хәт йезип, әһмәд зияини үрүмчигә елип келишкә буйруқ қилған. Буйруқ бойичә әһмәд зияи шу йили 4 - айда үрүмчигә елип келингән һәмдә «шинҗаң гезити» идарисигә тәқсим қилинип, муһәррирлик қилишқа орунлаштурулған.Әмма,у гезитханида узун ишлийәлмигән.1944 - Йили 4 - айдики чоң тутқунда әһмәд зияиму нәччә миңлиған һәр милләт зиялийлири қатарида тутқун қилинип түрмигә қамалғанчә, 1946 - йили 5 - айда сиясий мәһбуслар омомйүзлүк қоюп берилгәнгә қәдәр икки йилдин көпрәк түрмидә ятқан.Түрмидин чиққандин кейин,үрүмчидики яхши хизмәт орунлириға қизиқмай, қәшқәргә қайтип кәлгән.

Әхмәт зияи қәшқәргә қайтип кәлгән мәзгил үч вилайәттин башқа раюнларни,җүмлидин қәшқәрни гоминдаң идарә қиливатқан,гоминдаңниң хәлқ үстидики зулими күчәйгән,шундақла үч вилайәт инқилабиниң тәсири қәшқәр тәрәпләргиму кеңәйгән, ташқорған, булуңкөлләрни үч вилайәт инқилаби һөкүмити өз қолиға алған мәзгилләр иди. Шуңа, гоминдаң даирлири илғар, тәрәққийпәрвәр кишиләргә, нопозлуқ адәмләргә болған тәқипни техиму күчәткәниди.Мундақ буруқтумлуқ муһитта яшашқа чидиялмиған әһмәд зияи өзини бир мәзгил чәткә елиш үчүн сода карванлирини тәшкилләп, ладахқа кигиз вә башқа турмуш боюмлири елип берип,у йәрдин алдинқи сәпкә йәткүзилидиған аптомобил балунлирини қәшқәргә тошуп келиш мәзмунидики сәпәргә атланған.У ладах сәпиридин қайтип кәлгәндин кейин,йәни 1947 - йилиниң бешида қәшқәр валийси абдукеримхан мәхсумниң тәшәббуси билән «қәшқәр шинҗаң гезити» ниң баш муһәррири болуп ишлигән.Әмма, бу гезит инқилабий аң вә нәзәрийиләрни кәң тәшвиқ қилғанлиқи үчүн, узаққа бармай гоминдаң тәрәп бу гезитни нәшир қилишни тохтитивәткән. Шуниң билән абдукеримхан мәхсумниң қоллиши арқисида әһмәд зияиниң йетәкчиликидә «йеңи һаят гезити» нәшир қилинған, бу гезит әһмәд зияиниң мәсуллуқида инқилабий аң, нәзәрийиләрни тәшвиқ қилишни давамлаштурған. Шу йилларда әһмәд зияиниң «тозимас чечәкләр» намлиқ әдәбий әсәрләр топлими, «ладах йолида карван» намлиқ саяһәт хатириси вә «виҗдан вә муһакимә» намлиқ поблистик әсири бирла вақитта нәшир қилинип,әдәбият саһәсидә наһайити күчлүк тәсир қозғиған болса,гезитчилик саһәсидики төһписи,илғар,инқилаби идийси авамниң қайиллиқиға еришкән иди,вәтәнниң бирликини,милләтләр иттипақлиқини қоғдаш җәһәттики идийә вә һәрикәтлири әйни вақиттики һөкүмран даириләрни хатирҗәм қилған иди.Шу сәвәптин қәшқәрдә тәсири чоң бу әдиб 1948 - йили гоминдаң қанун түзәш палатасиниң әзаси сүпитидә нәнҗиңгә берип, шу йәрдә бир мәзгил турған. Қайтип кәлгәндин кейин изчил түрдә гезитчилик ишлири билән шуғулланған.Шинҗаң тинчлиқ билән азад болуш һарписида, әһмәд зияи һәқиқәтни яқлап, тинчлиқ билән азад болуш ишлириниң нәтиҗилик елип берилишиға тиришчанлиқ көрсәтти.

Әһмәд зияи 1957 - йили үрүмчигә йөткилип, аптонум раюнлуқ әдәбият - сәнәтчиләр бирләшмисидә тәтқиқат вә иҗадийәт ишлири билән шуғуллинип, классик әсәрләрни нәширгә тәйярлаш иши вә бу һәқтики тәтқиқатлар билән шуғулланған.1980 - Йили шинҗаң иҗтимаий пәнләр академийиси аз санлиқ милләтләр әдәбияти иниститотида илмий тәтқиқат билән шуғуллинишқа тәклип қилинип, бу йәрдә «қутадғу билик» ниң һазирқи заман уйғур тилидики нәзмий йәшмисини ишләшкә қатнашқан, «қутадғу билик» һәққидики тәтқиқарлар билән шуғулланған һәмдә мушу йилларда «рабийә - сәдин», «илмий абидилиримизниң қурғучилири йүсүп вә мәһмуд» қатарлиқ надир дастанларни иҗад қилған.

Барлиқини илимгә вә иҗадийәткә беғишлиған бу мәшһур алим җәлқимизниң қиммәтлик илмий, әдәбий әсәрләрни мирас қалдуруп, 1989 - йили 10 - айниң 27 - күни үрүмчидә кесәл сәвәби билән аләмдин өткән.

Әһмәд зияи әдәбий һаятиниң әң гүлләнгән икки алтун дәври болған.Буниң бири 20 - әсирниң 40 - йиллири,йәнә бири 20 - әсирниң 80 - йиллири иди.

Әһмәд зияиниң әдәбий иҗадийти гәрчә 20 - әсирниң 20 - йиллирида башланған болсиму,әмма һәр хил сәвәпләр түпәйлидин алдинқи 20 йилда анчә чоң нәтиҗә - мувәппәқийәтләргә еришәлмәй,пәқәт 40 - йилларға кәлгәндила андин һәқиқий гүллиниш вә пишип йетилиш дәвригә қәдәм қойди.40 - Йиллар әһмәд зияий һаятиниң қисмәт - сәргүзәштләргә бай дәври болған болсиму, лекин әһмәд зияи бу мәзгилләрдә иҗадийитини тохтитип қоймиди. Әдәбий иҗадийәт ишлири үчүн йүрәк қенини сәрип қилип, наһайити үнүмлүк ишләп,өз иҗадийитидила әмәс, бәлки уйғур һазирқи заман әдәбият тарихидиму моһим орун тутидиған бир мунчә мунәввәр әсәрләрни иҗад қилған. Әһмәд зияиниң бу мәзгилләрдики иҗадийитиниң диққәткә сазавәр бир тәрипи шуки, у әдәбиятниң һәммә жанир шәклидә дегүдәк әсәр йезип, өзиниң көп тәрәплимә иқтидарини намаян қилған. Шундақла, һазирқи заман әдәбиятимизни жанир - шәкил җәһәттин бейитишқиму көрүнәрлик һәссә қошти.

Толуқ бәт