Jedidchilik herikiti we Uyghur hazirqi zaman ma'aripining tughulushi

Jedidchilik herikiti hazirqi zaman medeniyet we ma'arip tariximizda intayin muhim orun tutqan islahat dolqunidur. Jedidchilik öz menisi bilen "Tereqqiyat", "Medeniyet" we "Zaman'gha maslishish" ni asasliq nishan qilghan keng kölemlik yéngilash herikiti bolup, öz dewride qirimdin hindistan'ghiche, anatoliyidin tarim boylirighiche bolghan uzaq térritoriyidiki musulmanlar arisida bir meydan milliy oyghinish dolqunini qozghighan dewr bölgüch hadise hésablinidu.
Ixtiyari muxbirimiz qutlan
2012-09-29
Share


19 - Esirning axirqi charikide qirim tatarliri arisidin yétiship chiqqan büyük mutepekkur we islahatchi isma'il ghaspirali jedidchilik herikitining bayraqdari hésablinidu. U deslep qirimdiki islam medrisiliride sistémiliq terbiye alghandin kéyin seperge atlinip rusiyining chong sheherliride bir mezgil bilim alidu. Andin yawropa boylap sayahet qilip jahan özgirishlirige nezer salidu. Fransiyide bir mezgil turup oquydu kéyin sepirini dawamlashturup, osman sultanliqi tewesi arqiliq wetinige qaytidu. 1887 - Yili qirimgha qaytip kelgen ghaspirali tolup tashqan ishench bilen öz yurti baghchesarayda "Usuli jedid" ma'aripining muqeddimisini achidu. Ghaspirali bashlighan "Usuli jedid" ma'aripi musulmanlar dunyasidiki en'eniwi medrise ma'aripini islah qilish, uning programmisigha dunyawi yéngi penlerni kirgüzüsh, shundaqla ma'aripni zamaniwilashturushni asasliq nishan qilghan bolup, nahayiti téz sür'ette qirim yérim arilidin halqip chiqip ottura asiyadiki qérindash türkiy xelqler arisigha kéngiyidu. Bolupmu rus mustemlikisi astigha chüshüp qalghan ottura asiya xelqliri rus medeniyitidin kéliwatqan shiddetlik xiris we en'eniwi medrise ma'aripida körülüwatqan jiddiy krizis tüpeyli ghaspirali teshebbus qilghan "Usuli jedid" ma'aripigha ümid baghlaydu. Ghaspiralining "Tilda, pikirde we ishta birlik" sho'ari hemde bir yürüsh islahat teshebbusliri ortaq türki tilida neshr qiliniwatqan "Terjümen", "Shura", "Waqit" we "Til yarish" qatarliq gézit - zhurnallarning wasitisi arqiliq pütkül türkiy tilidiki xelqlerge tézlikte tarqaldi. 1905 - Yilidiki rosiye inqilabidin kéyin ottura asiyaning tashkent qatarliq sheherliride "Usuli jedid" mektepliri arqa - arqidin échilip, yéngi ewlad milliy ziyaliylar qoshuni yétiship chiqti. Bularning ichide mehmut xoja behbudi, munewwer qari, abdulla ewlani, hemze hékimzade niyazi, cholpan, fitret qatarliq jedidchilik éqimidiki ziyaliylar ottura asiyaning meniwi oyghinishida muhim rollarni oynidi.

Menching xanidanliqi bilen xitay militaristlarning zulumi astida jahan yéngiliqliridin bixewer qalghan Uyghur wetini jedidchilik éqimi élip kelgen yéngi dolqunning tesiride gheplet uyqusidin oyghandi. Tereqqiyperwer musabaylar a'ilisining qollap - quwwetlishi arqisida deslep atushta andin ilida "Usuli jedid" ma'aripining mesh'ili yéqildi. Turpan oymanliqida bolsa muhitilar a'ilisining ot yürek oghlanliri qiyinchiliq ichidin yol tépip yéngi ma'aripchiliq herikitini rawajlandurdi. Qeshqerde abduqadir damollam, aqsuda molla musa sayrami, turpanda abduxaliq Uyghur, ili - yettesuda nezerxoja abdusemet qatarliq bir yürüsh millet serxilliri ilim - meripet arqiliq awam xelqni oyghitishni teshebbus qildi. Netijide Uyghur ma'aripi we medeniyitining klassik dewrdin hazirqi zaman dewrige ötüshtiki musheqqetlik jeryani bashlandi. Bu jeryan qanchilighan milletperwer ma'aripchilarning, ediblerning, jama'et erbablirining we isyankar serxillarning issiq qéni bedilige dawamlashti. Abduqadir damollam, abduxaliq Uyghur, mexsut muhiti, memtili tewpiq, qutluq haji shewqi qatarliq bir qatar baldur oyghan'ghan serxillarning hayati bu yolgha teqdim qilindi.

Shunisi éniqki, Uyghur wetinide "Usuli jedid" ma'aripi 19 - esirning axirliri bilen 20 - esirning bashlirida milliy ma'aripimiz duch kelgen éghir krizis ichide bix sürdi. Zo zungtang 1877 - yili Uyghurlar wetinini qayta munqerz qilghandin kéyin menching xanidanliqi "Shinjang" ölkisi tesis qilip, qandaq qilghanda bu zéminni tinch tutup turghili bolidighanliqi üstide chare izdeydu. Buning bilen ana tilliq ma'aripning ornigha xitay tilidiki mekteplerni dessitish arqiliq meniwi jehettin assimilyatsiye yürgüzüshke bashlaydu. Xitay tilidiki"Shötang" ma'aripi ene shundaq siyasiy éhtiyajning türtkiside Uyghurlar yurtigha yamrashqa bashlaydu. Yene bir tereptin en'gliye bilen shwétsiyining din tarqitish guruppiliri Uyghur élining jenub we shimalida xristi'an diniy mekteplirini keyni - keynidin tesis qilip, Uyghur perzentlirini terbiyileshni nishan qilidu. Ichki we tashqi jehettin milletning ma'aripigha kéliwatqan qosh bésim chiqish yoli izdewatqan tereqqiyperwer serxillirimizgha milliy ma'aripimizda jiddiy islahat élip bérishning zörürlükini hés qildurdi. Buning bilen qirim yérim arilidin yélinjighan "Usuli jedid" ma'aripi ottura asiya bostanliqlirini boylap, qatmu - qat iskenje astida qalghan Uyghur wetinige biwasite tesir körsitishke bashlidi.

Abduqadir damollam merdanilik bilen "Bu zaman gheplette yatqanlarning emes, belki oyghaqlarning zamanidur!" dep xitab qildi. "Uyghur" texellusini tunji qétim qollan'ghan nezerxoja abdusemet "Özining kimlikini bilmeslik - eng chong jahalet" dep körsetti. Abduxaliq Uyghur hesret bilen "Ilim - pendin yoq xewer, basti gheplet xewp - xeter, halimiz quldin better, qandaq chidap turarimen" dep nida qildi. Qutluq haji shewqi axirqi tiniqida "Bir qilich berse xuda, kes dep uninggha buyrusam, üzse xelqim boynidin qulluq kishen - zenjirini" dep towlidi. Memtili tewpiqmu "Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz" dep qesem ichti.....

Bir ewlad qurban bérish rohigha ige meripet mesh'ellirining töligen éghir bedelliri netijiside tengri taghlirining jenub we shimalida hayati küchi urghup turghan "Usuli jedid" mektepliri barliqqa kélidu. Tarixiy burch tuyghusigha ige noshurwan ya'ushéf, heyder sayrani, gölendem abistey qatarliq tatar ma'aripchiliri bilen ehmed kamal ilkul kebi osmanli türkliridin yétiship chiqqan serxillar musabaylar a'ilisi bilen muhitilar a'ilisining teklipi bilen uzaq bayawanlarni kézip Uyghur wetinige yétip kélidu we hazirqi zaman Uyghur ma'aripining rawaj tépishigha zor tirishchanliqlarni körsitidu.

Yéngi ma'aripchiliq herikitining rawajlinishigha egiship, abduqadir damollam, nezerxoja abdusemet we molla musa sayrami qatarliq bilim ademlirimiz qazanda neshr qiliniwatqan "Shura", "Waqit" qatarliq gézit - zhurnallarda Uyghur tarixi, medeniyiti we kündilik ijtima'iy hayati heqqide nurghun maqaliler élan qilip, wetendashlargha milletning medeniyet kimlikini we milliy qediriyet tuyghusini hés qildurdi.

Jedidchilik herikitidin qozghalghan bu büyük milliy oyghinish dolquni 1930 - yillarda Uyghur élide milliy qutulush yolidiki daghdughiliq xelq inqilabining meydan'gha kélishige türtke boldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet