Uyghur ma'aripida milliy kimlik terbiyisining susliship kétishi

1980-Yillarning otturiliridin bashlap, shinjang uniwérsitétidiki yerlik millet oqughuchilirini asas qilip oqush mukapati tesis qilghan yaponiyilik kojima yasutaka ependi bir qétimliq oqush mukapatini tarqitish murasimida Uyghur oqughuchiliridin mundaq birqanche so'al soraydu:
Ixtiyariy muxbirimiz qutlan
2012-10-27
Élxet
Pikir
Share
Print
1930-Yillarda qeshqerdiki shiwét basmixanisi neshr qilghan Uyghur tilining "Élipbe" kitabi.
1930-Yillarda qeshqerdiki shiwét basmixanisi neshr qilghan Uyghur tilining "Élipbe" kitabi.
RFA/Qutlan

--- Qizil ming öyliri Uyghur élining qaysi nahiyisige jaylashqan? uning xeritidiki uzunluq we kenglik orni qanche?

--- Tarim deryasining uzunluqi qanchilik? u qeyerdin bashlinip qeyerde axirlishidu?

--- Uyghur milliy tébabet nezeriyisidiki "Töt tadu", "Töt mizaj" we "Töt xilit" qaysilar?

Epsuski, mezkur mukapatqa érishken oqughuchilar ichidin bu so'allargha qana'etlinerlik jawab béreleydighanlar chiqmaydu. Kojima yasutaka ependim shu qétimliq murasimda qilghan sözide bir millet ma'aripining aldi bilen shu milletning özini tonushtin bashlinidighanliqini, Uyghurlar üchünmu öz yurti we kimlikini tonushning intayin zörürlükini tekitlep ötidu.

Qeshqerdiki shiwét basmixanisi Uyghur oqughuchilar üchün neshr qilghan ana tilda xet-mektup yézish qollanmisi (1920-yillar)
Qeshqerdiki shiwét basmixanisi Uyghur oqughuchilar üchün neshr qilghan ana tilda xet-mektup yézish qollanmisi (1920-yillar) RFA/Qutlan

20-Esirning bashlirida tatarlar wetini bilen orta asiyada jush urup rawajlan'ghan usuli-jedid ma'aripi baldur oyghan'ghan bir türküm millet serxillirining tirishchanliqi arqisida Uyghur hazirqi zaman ma'aripining meydan'gha kélishige türtke boldi. Yéngi ma'arip arqiliq milletning öz-özini tonushi hemde qudret tapturushi jeddichilik herikitining eng muhim teshebbusliridin biri idi.

20-Esirning bashlirida Uyghur wetinide meydan'gha kélishke bashlighan usuli-jedid ma'aripi qeshqer, yéngisar we yerken qatarliq jaylarda shiwét missi'onérliri teripidin échilghan yawropache diniy mekteplerning xirisigha duch kélidu. Shiwétlar özlirining Uyghurlar arisidiki tesir küchini kéngeytish üchün jedidchiler teshebbus qiliwatqan ma'ariptiki milliy kimlik mezmunlirini özliri achqan mekteplerningmu ders programmisigha kirgüzidu. Uyghur élining jenubida shiwétlar achqan mekteplerning oqutush programmilirigha qaraydighan bolsaq, yawropache derslik programmiliridin bashqa, Uyghur oqughuchilar üchün yene "Ana til", "Orta asiya tarixi", "Yurt jughrapiyisi", "Ana tilda xet-chek yézish meshiqi" qatarliq derslerni tesis qilip ötkenlikini bayqaymiz. "Ana til" derslikige tallan'ghan tékistler qoyuq milliy we yerlik alahidiliklerge ige bolup, oqughuchilargha Uyghurlarning kündilik hayati, turmush usuli, örp-adetliri hemde milliy exlaq mizanlirigha da'ir bilimlerni ögitishnimu meqset qilghan. Eyni waqitta shiwétlarning qeshqer we yekenlerde tesis qilghan mektepliride oqughan Uyghur ösmürlirining tapshuruq we imtihan qeghezliri hazir stokholmdiki shiwétsiye chérkawining arxipxanisida saqlanmaqta. Buning ichide Uyghur oqughuchilarning "Ilmiy jughrapiye" derside sizghan xeritiliri diqqetke alahide sazawerdur. 9 Yashtin 14yash ariliqidiki Uyghur oqughuchilar yawropadiki en'gliye, firansiye, shiwétsiye qatarliq döletlerning xeritilirini qolda sizip chiqqandin bashqa Uyghurlar wetinining 20-esirning bashliridiki memuriy xeritisini xéli yuqiri sewiyide sizip chiqqan.

Undin bashqa Uyghur oqughuchilar üchün derslik qilin'ghan "Orta asiya tarixi" namliq kitab orta asiya we Uyghur wetinining qedimdin taki 1930-yillarghiche bolghan ariliqtiki tarixiy ehwalidin sistémiliq melumat bergen. Shu mezgilde yene Uyghur oqughuchilar üchün ana tilda türlük mezmunlardiki xet-mektuplarni yézish dersi tesis qilin'ghan bolup, oqughuchilar teripidin yézilghan türlük xetler Uyghur mektubchiliq en'enisining güzel uslubini namayan qilghan. Buningdin jiddiy shekillinish basquchida turuwatqan Uyghur hazirqi zaman ma'aripining 20-esirning bashlirida milletning öz-özini tonushi we tereqqiy qildurushi üchün tirishchanliq körsetkenlikini körüwélish tes emes.

Epsuski, 1950-yillardin bashlap Uyghur ma'aripi qedem basquchluq halda özining milliy en'eniliridin yiraqlashturulushqa bashlidi. Bir mezgillik "Sowét ma'arip endizisi" din kéyin 1960-yillarning bashlirigha kelgende "Xitay ma'arip endizisi" keng kölemde terghib qilindi. Uyghur mekteplirining derslik qurulmisida zor özgirishler yüz bérip, qaysi yölinishke qarap tereqqiy qilish mesiliside qaymuqush körüldi. Xitayche pinyin asasidiki yéngi yéziqning mejburiy téngilishi hemde Uyghurche dersliklerde xitayche söz-atalghularning seldek yamrap kétishi Uyghur ma'aripigha éghir qalaymiqanchiliq élip keldi. Bolupmu "Medeniyet inqilabi" mezgilide esebiy kommunist idiye bilen xitay showinizmining kek kölemlik teshwiq qilinishi netijiside Uyghur ma'arip sistémisidin milliy en'ene bilen milliy kimlik terbiyisi siqip chiqirildi. Ottura-bashlan'ghuch mekteplerning "Til-edebiyat" dersliki dong sungrüy, lyu xulen, léy féng dégendek xitay qehrimanlirini tonushturidighan tékistler bilen tolup ketti. "Tarix" derslikliri kungzi, méngzi zamanidin tartip maw zédung dewrigiche bolghan xitay tarixini bayan qildiki, Uyghur tarixi heqqide bir betmu uchur bérelmidi. "Jughrapiye" derslikide changjyang we xu'angxé deryaliri heqqide eng inchike uchurlargha ige bolghan Uyghur oqughuchilar tarim deryasi bilen teklimakan jughrapiyisi heqqide héchnéme bilmidi. Netijide Uyghur ma'aripi özining milliy rohi we qénidin barghanséri ayrilip qaldi.

1980-Yillarning bashliridin bashlan'ghan xitayning islahat we ishikni échiwétish dolqunida Uyghur ma'aripi gerche özining milliy rohi we mezmunini tépiwélish üchün tirishqanliq körsetken bolsimu, lékin 1990-yillarning axirlirigha kelgende bu xil urunushmu siyasiy zerbige uchridi. 2000-Yillarning bashliridin tartip, "Qosh tilliq" ma'arip namida "Yek tillashturush" qa qarap yüzlendürülgen Uyghur ma'aripi tarixtiki eng qiyin tallashqa duch keldi. Uyghur ma'aripi Uyghur oqughuchilargha milliy kimlik terbiyisi élip bérishtiki mejburiyitidin ayrilipla qalmastin, belki yene  Uyghur tili arqiliq élip bérilishtin ibaret eng eqelliy imkaniyitidinmu ayrilish xewpige duch kelmekte.

Qedirlik anglarmen dostlar! Uyghur ma'aripida milliy kimlik terbiyisining susliship kétishi her bir milletsöyer wijdan igisini chongqur oygha salidighan mesile bolup turmaqta.

Toluq bet