Муһәммәд әмин буғра (12): хотән инқилабиниң партлиши вә чақмақ тезликидә ғәлибигә еришиши

Мухбиримиз қутлан
2022.07.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Муһәммәд әмин буғра (12): хотән инқилабиниң партлиши вә чақмақ тезликидә ғәлибигә еришиши Муһәммәд әмин буғра (сәпниң алдидики қилич көтүрүп турған қара кийимлик киши) хотән қозғилаңчилири билән биллә, 1933-йил 4-ай, хотән.
RFA/Qutlan

Муһәммәд әмин буғра “шәрқий түркистан тарихи” намлиқ китабида, өзиниң хотәндики мәхпий инқилабий тәшкилатниң 18 нәпәр асаслиқ әзаси билән мәслиһәтлишип, һиҗирийә 1351-йили шәввал ейиниң 20-күни пәйшәнбә кечиси, йәни миладийә 1933-йили 2-айниң 16-күни қарақаштики хитай ямолиға һуҗум башлашни қарар қилғанлиқини язиду. Һалбуки, хотәндики хитай даирилири қозғилаң пиландин хәвәр тепип қалғачқа, улар һуҗум күнини алдиға сүрүп, миладийә 1933-йили 2-айниң 13-күни таң сәһәрдә туюқсиз һуҗум башлайду.

Истанбул университети түркият иниститутиниң доктуранти, “шәрқий түркистан тарихи” ни түркчигә тәрҗимә қилғучи, шундақла муһәммәд әмин буғраниң нәврә туғқанлиридин бири болған абдулла оғуз әпәнди, хотән инқилабиниң партлаш җәряни һәққидә биринчи қол тарихий мәнбәләргә тайинип, учур бериду. У муһәммәд әмин буғра рәһбәрликидики хотән қозғилаңчилириниң һәл қилғуч пәйттә ақиланә қарар чиқирип, қозғилаңни дәл пәйтидә башлиғанлиқи вә дүшмәнниң аҗиз нуқтисидин бөсүш еғизи ачқанлиқини илгири сүриду.

Уйғур хәлқ тарихий дастанлирида “су ухлиса ухлар, дүшмән ухлимас” дегән һекмәтлик мисра бар. Худди шуниңға охшаш, шунчә мәхпий пиланланған хотән инқилабиниң қозғилиш вақти хотәндики хитай даирилири тәрипидин сезилип қалиду. Түркийә әгә университети түрк дуняси тәтқиқат иниститутиниң профессори алимҗан инайәт әпәнди, муһәммәд әмин буғраниң бир инқилабчиға хас сәзгүрлүк билән мана мушундақ һаят-маматлиқ пәйттә җиддий қарар чиқирип, қозғилаң вақтини алдиға сүргәнликини тәкитләйду.

Муһәммәд әмин буғраниң әсәрлирини нәширгә тәйярлиған истанбулдики тәклимакан уйғур нәшриятиниң башлиқи абдуҗелил туран әпәнди, хотәндики хитай даирилириниң қозғилаң вақтидин алдин хәвәр тапқандин кейин дәрһал һәрикәтлинип, муһәммәд әмин буғра қатарлиқ инқилаб рәһбәрлирини тутуп җазалимақчи вә хәлққә ибрәт қилмақчи болғанлиқи, әмма һәзритимниң бир қәдәмни балдур елип қозғилаңни муддәттин балдур башлатқанлиқини алаһидә тилға алиду.

Абдулла оғуз әпәнди, хотән инқилабиниң қозғалған күни һәққидә түрлүк қарашлар вә охшимиған тарихлар мәвҗут болсиму, әмма өзиниң “шәрқий түркистан тарихи” ниң әсли оргиналини ичикилик билән тәтқиқ қилғанлиқи, китабтики һиҗирийә тәқвими билән миладийә тәқвими оттурисидики пәрқләрни инчикә селиштуруп, хотән инқилабини миладийә 1933-йили 2-айниң 14-күни башланған, дәп қарайдиғанлиқини тәкитләйду.

Профессор алимҗан инайәт әпәнди, 68 киши билән қарақаш ямолиға һуҗум қозғаштин башланған хотән инқилабиниң чақмақ тезликидә улғайғанлиқи, қарақаш азад болғандин кейин бир күн ичидә 10 миң кишиниң инқилаб сепигә қошулғанлиқини алаһидә тилға алиду.

Ундақта, хотән инқилабиниң бүйүк бир янғин кәби әтрапқа тезликтә кеңийиши вә қисқиғинә икки ай ичидә шәрқтә чәрчән-чақилиқтин ғәрбтә йәркәнгичә болған бийпаян тупрақларда ғәлибигә еришишиниң сәвәби зади немә?

Профессор алимҗан инайәт әпәнди, буниң сәвәбини хәлқниң миллий зулумға болған қаршилиқи, азадлиққа болған тәшналиқи, инқилаб тәйярлиқиниң пухта елип берилғанлиқи вә муһәммәд әмин буғраниң рәһбәрлик җәһәттики стратегийәлик орунлаштурушиниң йоқури үнүмигә бағлайду.

Абдулла оғуз әпәнди, хотән инқилабиниң чақмақ тезликидә ғәлибигә еришишиниң түп сәвәбини хитай зулумидин җақ тойған хәлқниң узундин буян инқилабқа тәшна болғанлиқи вә өзини һазирлиғанлиқи, шуниң билән бир вақитта муһәммәд әмин буғра билән сабит дамолламдәк инқилаб рәһбәрлириниң башта турғанлиқи билән мунасивәтлик дәп қарайду.

Абдуҗелил туран әпәндиму узун йиллиқ миллий зулумниң хотән хәлқини миллий инқилабқа һазирлиғанлиқи, шуниң билән бир вақитта хотән хәлқиниң муһәммәд әмин һәзритимгә болған әқидиси вә ишәнчиниң муһим рол ойниғанлиқини алаһидә тәкитләйду.

(Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.