Muhemmed emin bughra (41) : “Ürümchi söhbiti” we weten'ge qaytish

Washin'gtondin muxbirimiz qutlan teyyarlidi
2024.01.30
Resim-1 Muhemmed emin bughra (ongdin 2-kishi), mes'ud sabiri (soldin 2-kishi), eysa yüsüp alptékin (soldin 1-kishi), burhan shehidi (ongdin 3-kishi), lyu méngchün (ongdin 1-kishi) ürümchi boghda kölide, 1947-yil yaz
RFA/Qutlan

Ili inqilabining partlishi, yat tupraqlarda siyasiy musapiret hayatini yashawatqan muhemmed emin bughra wekillikidiki sherqiy türkistanliq serxillargha munqerz wetinining upuqida parlighan höriyet quyashining ümid nurini körsetken idi. Buning netijiside milletchi xitay (gomindang) hökümitining hakimiyet merkizide yillarche siyasiy küreshni dawamlashturghan muhemmed emin bughra qatarliq siyasiy serxillar weten'ge qaytishning jiddiy tereddutigha kirishidu. Halbuki, ularning 1944-yilining axirliridin bashlighan weten'ge qaytish telepliri gomindang merkizidiki ong qanat xitay milletchilirining, shu jümlidin jyang jyéshining shexsen qarshiliqigha uchraydu. Mes'ud sabiri, muhemmed emin bughra qatarliq kishilerning gomindang merkizige arqa-arqidin sun'ghan weten'ge qaytish telepliri taki 1945-yili öktebirde ili inqilabchiliri bilen gomindang merkiziy hökümiti otturisida “Ürümchi söhbiti” bashlan'ghuche izchil ret qilinidu.

Gomindang merkiziy hökümiti bilen tinchliq söhbiti ötküzüsh üchün ürümchige ewetilgen sherqiy türkistan jumhuriyiti söhbet wekilliri rehimjan sabirhaji (soldin 2-kishi), exmetjan qasimi (ongdin 2-kishi), obulxeyr töre (soldin 1-kishi). 1945-Yil 10-ay, ürümchi
Gomindang merkiziy hökümiti bilen tinchliq söhbiti ötküzüsh üchün ürümchige ewetilgen sherqiy türkistan jumhuriyiti söhbet wekilliri rehimjan sabirhaji (soldin 2-kishi), exmetjan qasimi (ongdin 2-kishi), obulxeyr töre (soldin 1-kishi). 1945-Yil 10-ay, ürümchi
Teywen döletlik medeniyet arxip ambiri

Undaqta, bughra wekillikidiki “Üch ependi” lerning weten'ge qaytish telepliri néme üchün gomindang merkizidiki ong qanat xitay milletchilirining shu qeder qarshiliqigha duch kélidu? musteqil tetqiqatchi taran Uyghurning tekitlishiche, gomindang da'iriliri bu mesilide bir tereptin, “Üch ependi” lerning yillardin buyan xitay merkizide sürdürüp kelgen sherqiy türkistan'gha da'ir siyasiy küreshlirining tesiridin ensirise؛ yene bir tereptin bughra qatarliq kona inqilabchilarning Uyghur xelqi arisidiki chaqiriq küchidin endishe qilghan iken.

Gomindang merkizidiki ong qanat hoquqdarlardin aka-uka chén lifu we chén gofu, shundaqla jyang jéshi teripidin militarist shéng shiseyning ornigha “Shinjang ölkisining re'isliki” ge teyinlen'gen wu jungshin mahiyet jehettin esheddiy hem mute'essip xitay milletchiliri idi. Bolupmu wu jungshin, muhemmed emin bughra qatarliq “Üch ependi” lerning türk milletchiliki idiyesige chish-tirniqi bilen öch biri idi. Shunga u ürümchidin jyang jéshigha arqa-arqidin télégramma yollap, “Üch ependi” lerning xitay merkizidin sherqiy türkistan'gha qaytip chiqishini tosaydu. Bu nuqtida pikir bayan qilghan piroféssor alimjan inayet ependi, “Esheddiy xitay milletchisi bolghan wu jungshin türk milletchisi bolghan bughra qatarliq <üch ependi> ning ürümchige kélishini elwette xalimaytti” deydu.

Chin lifu we chin gofularning “Üch ependi” ning sherqiy türkistan'gha qaytishigha ruxset qilinmighanliqini yüzturane éytqanliqi heqqide jyang jéshigha yollighan télégrammisi. 1944-Yil 25-öktebir
Chin lifu we chin gofularning “Üch ependi” ning sherqiy türkistan'gha qaytishigha ruxset qilinmighanliqini yüzturane éytqanliqi heqqide jyang jéshigha yollighan télégrammisi. 1944-Yil 25-öktebir
RFA/Qutlan

Teywendiki “Döletlik tarix sariyi” mexpiyetlikini bikar qilghan gomindangning 1940-yillargha da'ir arxip höjjetlirige qarighanda, wu jungshin qatarliq mute'essip xitay milletchiliri, taki 1945-yili öktebir aylirigha qeder bughra qatarliq “Üch ependi” lerning weten'ge qaytishigha izchil qarshiliq körsetken. Musteqil tetqiqatchi taran Uyghurning bildürüshiche, chén lifu bilen chén gofu bu heqte jyang jéshigha yollighan doklatida, “Mes'ud, bughralarni shinjangdiki yerlik xelq qarshi almaydu” dep bahane körsetse؛ wu jungshin ürümchidin yollighan mexpiy télégrammilirida ularni “Xeterlik ademler” , “Shinjangda téximu zor muqimsizliqqa seweb bolidu” dep körsitidu.

Tarixiy shahitlarning eslimiliri we eysa yüsüp alptékinning xatirelirige qarighanda, ili inqilabi partlap uzun ötmeyla elixan töremning lenjugha mexpiy mektup ewetip, mes'ud sabiri qatarliq “Üch ependi” lerni weten'ge qaytishqa jiddiy dewet qilghanliqi melum. Bu heqte pikir bayan qilghan alimjan inayet ependi, sowét ittipaqining milliy inqilabtiki kontrolluq küchini chongqur tonup yetken elixan törem, sowét ittipaqigha we kommunizmgha qarshi bolghan “Üch ependi” ler bilen ichkiy hemkarliq ornitishni, bolupmu muhemmed emin bughradek diniy we milliy chüshenchisi keskin bolghan kona inqilabchini yénigha tartishni közligen bolushi mumkin, deydu.

Wu jungshinning “Altay” zhurnilini taqash we “Üch ependi” ning sherqiy türkistan'gha qaytishini cheklesh heqqide buyruq chüshürüshni telep qilip jyang jéshigha yollighan télégrammisi. 1945-Yil 29-awghust
Wu jungshinning “Altay” zhurnilini taqash we “Üch ependi” ning sherqiy türkistan'gha qaytishini cheklesh heqqide buyruq chüshürüshni telep qilip jyang jéshigha yollighan télégrammisi. 1945-Yil 29-awghust
RFA/Qutlan

Undaqta, bughra qatarliq “Üch ependi” ning weten'ge qaytish teleplirini izchil ret qilip kelgen gomindang da'iriliri néme üchün 1945-yili 10-aygha kelgende birdinla qararini özgertti? bughra özining “Siyasiy hayatim” namliq biyografik yazmisida “Jang jijung bizni ili terep bilen bolidighan sülhi muzakireside ‛mushawire muwazine‚ (meslihet we tengpungluq) unsuri bolushimizni közlep, ürümchige dewet qildi” dep yazidu. Bu heqte pikir bayan qilghan taran Uyghur ependi, jang jijungning “Ürümchi söhbiti” bashlinishtin birnechche kün burunla “Üch ependi” ni ürümchige chaqirtishining heqiqiy sewebi, ularni hergizmu söhbetke qatnashturush üchün emes, belki “Tengpungluq amili” süpitide qollinish üchün idi, deydu.

 Piroféssor alimjan inayet ependi, gomindang terep eng axirida “Üch ependi” ning sowét ittipaqigha we kommunizmgha qarshi meydanini közde tutup, ularni ili terep bilen bolghan tinchliq söhbitide “Balans hasil qilish” üchün qollanmaqchi bolghan bolsa؛ bughra qatarliq “Üch ependi” buni “Weten'ge qaytish we öz xelqige biwasite xizmet qilishning bir pursiti” dep qarighan, deydu.

Alimjan inayet ependi, gomindang merkiziy hökümitining toluq hoquqluq söhbet wekili jang jijungning 1945-yili 10-ayda “Üch ependi” ni ürümchige qaytishqa dewet qilishida mes'ud sabiri bilen rehimjan sabiri otturisidiki “Tughqanchiliq munasiwitidin paydilinip, qarshi terepke bésim ishlitish” tek bir yoshurun gherezmu yoshurun'ghan bolushi mumkin, deydu.

“Üch ependi” ler lenjuda neshr qildurghan “Altay” zhurnilining qumulgha mexpiy tarqatqanliqi, uningda “Türkistan”, “Türk” qatarliq sezgür témilargha a'it maqalilerning bésilghanliqi heqqide wu jungshinning gomindang merkizige yollighan télégrammisi. 1945-Yil 4-ayning 1-küni
“Üch ependi” ler lenjuda neshr qildurghan “Altay” zhurnilining qumulgha mexpiy tarqatqanliqi, uningda “Türkistan”, “Türk” qatarliq sezgür témilargha a'it maqalilerning bésilghanliqi heqqide wu jungshinning gomindang merkizige yollighan télégrammisi. 1945-Yil 4-ayning 1-küni
RFA/Qutlan

 Derweqe, “Chin tülkisi” dégen nami bar xitay diplomati jang jijung, “Üch ependi” ichidiki mes'ud sabirining ili terep söhbet wekillirining bashliqi rehimjan sabirhajining taghisi we qéyin'atisi ikenlikini yaxshi biletti. Shunga u tinchliq söhbiti bashlinishi bilenla mes'ud sabiri bilen rehimjan sabirhaji otturisidiki “Tughqanchiliq munasiwiti” din paydilinip, ili terep söhbet wekillirige pisxikiliq bésim shekillendürüshni közligen bolushi, mesilining yene bir teripi idi.

 (Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.