Қарақурум бүркүти: низамидин һүсәйинниң һаяти (17)

Мухбиримиз қутлан
2019-01-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Мәрһум низамидин һүсәйин әпәнди 1958-йили «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи» қалпиқи билән әйибләнгән «шинҗаң гезити» ниң 1958-йили 11-айниң 29-күнидики санидики баш мақалиниң биринчи бөлики.
Мәрһум низамидин һүсәйин әпәнди 1958-йили «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи» қалпиқи билән әйибләнгән «шинҗаң гезити» ниң 1958-йили 11-айниң 29-күнидики санидики баш мақалиниң биринчи бөлики.
Jür’et Nizamidin teminligen

Он йәттинчи қисим: «бөлгүнчи» қалпиқи кийдүрүлгән низамидин һүсәйин

Мәрһум инқилабчи вә от йүрәк әдиб низамидин һүсәйин 1958-йили уйғур аптоном райони миқясида елип берилған «йәрлик милләтчиләргә қарши күрәш» долқунида әң еғир бәдәл төлигән уйғур сәрхиллириниң бири иди. У 1957-йилидики «ечилип-сайраш» мәзгилидә «шинҗаң гезити» идарисидә оттуриға қойған бир қатар пикир-тәклиплири сәвәблик узун өтмәйла хитай даирилириниң зәрбә бериш нишаниға айлиниду. Низамидин әпәнди 1958-йили язниң ахирлири рәсмий тартип чиқирилип, «шинҗаң гезити» идарисидә 50 күндин 80 күнгичә амма арисида уда күрәш қилиниду. Шу йили ноябирниң ахирлирини низамидин һүсәйингә «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи» қалпиқи кийдүрүлүп, униң аталмиш «җинайәт» лири 8 түр бойичә «шинҗаң гезити» ниң 1958-йили 11-айниң 29-күнидики санида елан қилиниду.

Низамидин әпәндиниң һазир америкида яшаватқан оғли җүрәт низамидин дадисиниң ашу йиллардики қисмәтлири һәққидә тохталғинида, «дадам мәйли уйғур тарихиға яки өзиниң шәхсий һаятиға мунасивәтлик болушидин қәтийнәзәр, һәрқандақ вақитта язма һөҗҗәт-материяллар билән архип мәнбәлирини сақлайдиған бир киши иди,» дәйду.

Дәрвәқә, мәрһум низамидин һүсәйин әпәнди 1930-вә 1940-йилларда нәшр қилинған уйғур тилидики гезит-журналлардин тартип 1950-йилларда чиққан «шинҗаң гезити» вә башқа гезит-журналларниму йиғип сақлайду. 1997-Йили у ахирқи қетим тутқун қилинғандин кейин бу материялларниң бир қисми хитай сақчиларниң өй ақтуруши давамида мусадирә қилиниду, әмма көп қисмини оғли җүрәт низамидин сақлап қалиду. У буниңдин бирқанчә йиллар илгири хитайниң узун йоллуқ почта мулазимитидики йочуқлардин пайдилинип, бу қиммәтлик материялларниң бир қисмини америкиға әкивалиду.

Җүрәт низамидин америкиға елип келивалған дадисиниң қиммәтлик материяллири арисида 1958-йили 11-айниң 29-күнидики «шинҗаң гезити» гә бесилған «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйинниң реаксийон әпти-бәширини толуқ ечип ташланди» намлиқ зор һәҗимлик баш мақалиму учрайду. Тәһрират илависи билән қошулуп елан қилинған бу мақалә әмдила 30 яшқа киргән низамидин һүсәйинниң «җинайәт пакитлири» һесаблинип, униң кейинки 20 йиллиқ түрмә вә қачқунлуқ қисмитигә земин һазирлайду.

«Шинҗаң гезити» гә бесилған мәзкур мақалә тәһрират илависидин кейин җәмий 8 кичик мавзу бойичә йезилған болуп, униң биринчи мавзусида «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйин шинҗаңни вәтән қойнидин айрип, мустәқил шәрқий түркистан дөлити қурушни пилан қилған,» дейилгән.

Мақалидә йәнә низамидин әпәндиниң «шинҗаң тарихини бурмилап, бу җайниң әзәлдин мустәқил дөләт болуп кәлгәнлики, шинҗаңниң әзәлдин җуңгониң земини әмәслики вә шундақла бу тупрақта хәнсуларниң һәққи йоқлуқи» ни тәрғиб қилип кәлгәнлики қаттиқ ибариләр билән тәнқид қилиниду:

«Әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин ‹шинҗаң әзәлдин мустәқил иди' дегән сәпсәтини тәрғиб қилди. У ‹шинҗаңда хәнсуларниң һәққи йоқ' дәп җар салди. Шинҗаң билән ички өлкиләр оттурисидики 2 миң йиллиқ тарихий мунасивәтни инкар қилип, ‹хәнсулар билән мунасивәт қилғили 200 йилчә болди' дегәнни базарға салди.»

Мақалидә йәнә низамидин һүсәйин әпәндиниң 1956-йили «шинҗаң тарихи» намлиқ кичик бир қолланма йезип, униңда «сахта пакитлар арқилиқ шинҗаң тарихини бурмилашқа урунғанлиқи» көрситилгән:

«У 1956-йили ‹шинҗаң тарихи' намлиқ бир китабчә йезип, шинҗаң тарихини бурмилап, сахта пакитлар арқилиқ шинҗаңда өткән йәрлик бәгликләрни мустәқил дөләт қилип көрсәткән. яқупбәг бәдөләтни миллий қәһриман қилип көрсәткән. Әмгәкчи хәлқниң һөкүмранларға қарши қозғилаңлирини хәнзуларға қарши миллий инқилаб қилип тәсвирлигән.»

Мақалиниң биринчи бөликидә йәнә низамидин һүсәйинниң шинҗаңдики әң хәтәрлик «мустәқилчи» икәнликини, униң 1956-вә 1957-йиллири совет иттипақиниң оттура асия иттипақдаш җумһурийәтлиригә охшаш шинҗаңғиму иттипақдаш республика берилиши керәк дәп дәва қилған йәрлик милләтчиләргә қариғанда техиму «хәтәрлик бөлгүнчи» икәнлики тәкитләнгән.

Мақалидә мундақ дейилгән: «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин 1957-йилидики ‹ечилип-сайраш' та бәзи милләтчиләрниң ‹республика' дәвалирини көтүрүп чиққанлиқини аңлап, ‹республика тәләп қилиш әхмәқлиқ, бу мәсилини һәл қилалмайду, мәсилини һәл қилишниң бирдин-бир чариси-мустәқиллиқ' дәп җар салған.»

Мақалидә йәнә низамидин һүсәйинниң «империялистларға һәвәс қилидиған хәтәрлик унсур икәнлики, униң чәтәлгә қечип кәткән муһәммәтимин буғра вә әйса бәг қатарлиқ пантүркистләрниң тезрәк қайтип келишини үмид қилидиған әшәддий милләтчи» икәнлики көрситип өтүлгән: «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин шинҗаңни империялистларға йәм қилип беришни әвзәл көргән. У ‹шинҗаңни инглизлар бесивалған болса бүгүнки күндә афғанистан вә пакистандәк мустәқил дөләт болуп қалаттуқ' дәп җөйлүгән. У мустәқиллиқ ғәризиниң әмәлгә ешиши үчүн 3-дуня урушиниң тезрәк партлишини, америкиниң коммунизм лагерини йимирип ташлишини, муһәммәтимин буғра вә әйсабәг қатарлиқ пан-түркистларниң тезрәк қайтип келишини үмид қилған вә бу һәқтә питнә-пасат тарқитип йүргән.»

(Давами бар)

Толуқ бәт