Қарақурум бүркүти: низамидин һүсәйинниң һаяти (18)

Мухбиримиз қутлан
2019-01-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1958-Йили 11-айниң 29-күнидики «шинҗаң гезити» дә низамидин һүсәйингә «әшәддий йәрлик милләтчи» қалпиқи кийдүрүлүп елан қилинған баш мақалиниң иккинчи бөлики.
1958-Йили 11-айниң 29-күнидики «шинҗаң гезити» дә низамидин һүсәйингә «әшәддий йәрлик милләтчи» қалпиқи кийдүрүлүп елан қилинған баш мақалиниң иккинчи бөлики.
RFA/Süretni Jür’et Nizamidin teminligen.

Он сәккизинчи қисим: «бизгә хәнзуларсиз шинҗаң керәк!»

1958-Йилиниң кейинки йеримида юқири долқунға көтүрүлгән «йәрлик милләтчиликкә қарши күрәш» долқунида уйғур дияридики миңлиған билим игилири вә сиясий сәһнидики сәрхиллар зәрбә бериш нишаниға айланған иди. Әнә ашу боран-чапқунлуқ йилларда һаятиниң нәвқиран мәзгилидә туруватқан яш низамидин һүсәйин «шинҗаң гезити» идарисидә 50 күндин 80 күнгичә күрәшкә тартилиду. Нәтиҗидә униңға «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи» дегән сиясий қалпақ кийдүрүлиду. Шу йили «шинҗаң гезити» ниң 29-ноябирдики санида «‹шинҗаң гезити' идарисидә әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйинниң реаксийин әпти-бәшириси толуқ ечип ташланди» сәрләвһилик узун мақалә тәһрират илависи билән бирликтә елан қилиниду. 

Мәрһум низамидин һүсәйин әпәндиниң бүгүн америкида яшаватқан оғли җүрәт низамидин дадисиниң шәхсий архипида сақлинип кәлгән мәзкур мақалә һәққидә аңлармәнләргә учур бәрди. У «шинҗаң гезити» гә бесилған мәзкур мақалидә дадисиға сәккиз түрлүк «җинайәт» артилғанлиқини, буниң ичидики бир түридә «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйин хәнзу хәлқигә чиш-тирниқи билән қарши турди вә ‹чеграни тақаш' хам хиялида болди» дейилгәнликини әскәртип өтти:

«Оңчи низамидин азадлиқтин кейин партийә вә хәлқ һөкүмити рәһбәрликидә миллий зулум, миллий тәңсизлик түп йилтизи билән йоқитилип, милләтләр баравәрликиниң һәқиқий түрдә әмәлгә ашқанлиқидин, шуниң үчүнму һәр милләт хәлқи оттурисида қериндашлиқ-иттипақлиқ мунасивити тиклинип, милләтләрниң инақ аилиси вуҗудқа кәлгәнликидин көз юмуп, ‹шинҗаңдики асасий зиддийәт миллий зиддийәт', ‹бу зиддийәтниң баш җинайәткари хәнзулар', чүнки ‹улар шинҗаңни бесивалди', ‹бизни ассимилятсийә қиливатиду' дәп җөйлиди.»

Низамидин һүсәйингә «йәрлик милләтчилик» бойичә қалпақ кийдүрүш мәқсәт қилинған бу мақалидә йәнә униң «хәнзу кадирлири, хәнзу ишчилири вә ишләпчиқириш-қурулуш армийисиниң шинҗаңға бәргән сәмимий ярдәмлиригә көз юмғанлиқи» вә «хәнзулардин айрилипму сотсиялизм қурғили болиду» дегәнлики оттуриға қоюлған. Җүрәт низамидин әйни вақиттики «шинҗаң гезити» гә бесилған мәзкур мақалидики муну қурларни оқуп өтти:

«Шинҗаңдики һәр милләт хәлқи шуни рошән көрәлидики, пәқәт хәнзу хәлқиниң ярдими болғандила шинҗаңни техиму гүлләндүргили, һәр милләт хәлқиниң ортақ арзуси-сотсиялизм вә коммунизм қурушни техиму тез әмәлгә ашурғили болиду. Лекин оңчи низамидин бу әмәлийәтләрниң һәммисидин көз юмуп, ‹ичкиридин чиққанлар шинҗаң хәлқигә ярдәм бериду дәйду, әмәлийәттә бири ярдәм бәрсә они ярдәм алиду', ‹хәнзулар чиққан билән сусиз җаңгалларға бармайду, уларни йәнә илгиридин бар ават йәрләргә орунлаштуриду' дәп җар салди. У йәнә интайин номуссизлиқ билән ‹ичкиридин чиққанлар бизгә хоҗайинлиқ қиливатиду', ‹адәм өлтүрүватиду' дәп төһмәт қилип, ‹бу ишни партийә мувапиқ һәл қилсун, болмиса чеграни тосайли' дәп канийи йиртилғучә варқириди. Әмәлийәттә бундақ әһвални қени ким көрүпту? бу җаниҗан партийәмизгә вә улуғ хәнзу хәлқигә ғалҗирлиқ билән қилинған төһмәт. Оңчи низамидин йәнә қериндаш хәнзу хәлқиниң шинҗаңға бериватқан ярдиминиң улуғ әһмийитини йоққа чиқирип, ‹хәнзулардин айрилипму сотсиялизм қурғили болиду' дегәнни тәшәббус қилди.»

Мәзкур мақалидә йәнә низамидин һүсәйинниң «тиғ учини хәлқ азадлиқ армийиси билән ишләпчиқириш-қурулуш армийисигә қаратқанлиқи», «хәлқ азадлиқ армийәсини хитайларниң армийиси, мустәмликичи армийә дәп һақарәт қилғанлиқи» бир-бирләп санап өтүлгән.

Мәзкур мақалиниң иккинчи кичик мавзусида йәнә низамидин һүсәйинниң «хәнзу кадирлириға төһмәт вә һуҗум қилғанлиқи» нуқтилиқ баян қилинған. Җүрәт низамидин мәзкур мақалидики бу нуқтиларни оқуп өтти:

«Әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйин шинҗаңда хизмәт қиливатқан хәнзу кадирлириниң өз юрти, өз ата-анисини ташлап, пүтүн барлиқини шинҗаң хәлқиниң бәхт-саадити үчүн беғишлап ишләп кетиватқанлиқидин, нәдә хизмәтниң еғири болса шу йәргә берип ишлигәнликидин вә өзидә бар һәммә билим, қабилийәтни һеч айимай миллий кадирларға өгитип, уларни йетиштүриватқанлиқидин көз юмуп, ‹хәнзу кадирлар хәнзулар үчүн ишләйду', ‹уларниң һәммиси чоң милләтчи', ‹шәһәр хәнзуларниң, йеза, тағ, чөлләр милләтләрниң', ‹хәнзулар қомандан, миллий кадирлар буйруқни иҗра қилғучи' дәп валақлиди.»

Мәзкур мақалида низамидин һүсәйинниң «шинҗаң гезити» дин ибарәт компартийәниң орган гезитидә ишләп туруп «хәнзуларни һақарәтлигәнлики вә асассиз иғва тарқатқанлиқи» ни тәнқидләп, мунулар баян қилинған:

«Хәнзуларни ‹маңқа', ‹чекәткә', ‹қара чапан' дегәндәк зәһәрлик сөзләр билән һақарәтләш әшәддий йәрлик милләтчи низамидинниң адити болуп қалған. У барғанла йеридә хәнзу хәлқини, хәнзу кадирларни, хәлқ азадлиқ армийәсини һақарәтләп, иғва тарқитип йүргән. Һәтта чәт вилайәтләрдә мухбирлиқта болған чағлирида һәмишә тирнақ астидин кир колап, хәнзу кадирлири вә ишләпчиқириш-қурулуш армийиси үстидин ялған пакитларни топлап, кичик мәсилиләрни чоңайтип мақалә-хәвәрләр язған.»

Мақалидики иккинчи кичик мавзуниң ахирқи қисмида низамидин һүсәйинниң «хәнзуларни шинҗаңда турғузмаслиқ», «хәнзуларни ичкиригә қайтуруш» дегәндәк тәшәббусни очуқ-ашкара товлап йүргәнлики, 1955-йили уйғур аптоном райони қурулғанда униң «аптономийә мустәмликичиликниң йеңи шәкли, бизгә аптономийә лазим әмәс, бәлки мустәқиллиқ лазим, бизгә хәнзуларсиз шинҗаң лазим» дегәнлики баян қилинған.

(Давами бар)

Толуқ бәт