Yüsüpbeg muxlisining ömür yoli (2): ili inqilabining aldi-keynidiki untulmas yillar

Muxbirimiz qutlan
2018-03-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Yüsüpbeg muxlisi ependi(ongda) Uyghur tarixi we medeniyitige da'ir qedimki eserler bilen asar'etiqilerni toplash üchün turpan'gha barghinida chüshken süriti. 1950-Yillar, turpan.
Yüsüpbeg muxlisi ependi(ongda) Uyghur tarixi we medeniyitige da'ir qedimki eserler bilen asar'etiqilerni toplash üchün turpan'gha barghinida chüshken süriti. 1950-Yillar, turpan.
RFA/Qutlan

Merhum yüsüpbeg muxlisi 1930-yillardin taki 1940-yillarning aldinqi yérimighiche bolghan bir jeryanni öz hayatidiki untulmas bir dewr dep hésablaydu. U yene bu yillarni 1944-yili ilida partlighan ikkinchi qétimliq milliy qutulush inqilabi üchün zémin hazirlighan, minglighan yashlarning qelbide hör we musteqil bir wetenning tesewwurini oyghatqan yillar dep qaraydu.

Bu yillarda zamaniwi ma'arip terbiyesi körgen bir ewlad Uyghur yashliri dunya xelqining fashizmgha qarshi kürishi we uning ghelibisini köridu. Ikkinchi dunya urushi axirlashqandin kéyin musteqilliqqa érishken nechche onlighan milliy döletler we ularning tughulush jeryanigha shahit bolidu. Ular shu yillarda yene militarist shéng shiseyning xuddi "Xamélé'on" dek reng özgertip, üstige ustiliq bilen kiyiwalghan kommunizm yépinchisini yirtip tashlighanliqini, stalin we sowétlar ittipaqidin yüz örüp gomindangning qoynigha özini atqanliqini köridu. 1944-Yili 12-noyabirda ghuljida sherqiy türkistan jumhuriyiti jakarlan'ghanda inqilabqa aktip ishtirak qilghan yüsüpbeg muxlisi özining 24 yashliq bir newqiran yigit ikenlikini eslep ötidu.

1944-Yilidin 1949-yilighiche bolghan sherqiy türkistan jumhuriyitining pütkül jeryanigha shahit bolghan yüsüpbeg muxlisi bu qisqighiche 5 yilning 20-esir Uyghur milliy inqilab tarixidiki untulmas bir sehipe bolup qalghanliqini, eyni waqitta 30 ming kishilik muntizim milliy armiyening sowét ittipaqidiki ottura asiya jumhuriyetlirining héch biride mewjut bolup baqmighanliqini alahide tilgha alidu.

Merhum yüsüpbeg muxlisi öz hayatigha chongqur tesir körsetken bu dewrni esliginide qelbi qattiq qirilidu. U shunche qanlar we shunche qurbanlar bedilige qurulghan ikkinchi qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyitining 1949-yilining axirigha kelgende stalin teripidin héchqandaq shertsiz halda xitay kommunistlirigha ikki qollap ötküzüp bérilgenlikini cheksiz epsusluq ilikide tilgha alidu.

Yüsüpbeg muxlisi sherqiy türkistan jumhuriyiti yiqilip, xitay xelq jumhuriyitining terkibige qoshuwélin'ghandin kéyin, milliy inqilabning netijisiz bir rewishte axirlashqanliqini, milliy armiyening xitay xelq azadliq armiyesining 5-korpusi qilip özgertilgenlikini, qisqighine bir dewr milliy höriyetning temini tétighan minglighan yashlarning ümidsizlikke chökkenlikini bayan qilidu.

U, bu yillarda qelbini tatilawatqan tarixiy ré'alliq aldida boshiship olturmaydu. 1950-Yilidin taki 1958-yilighiche bolghan jeryanda Uyghur diyarining medeniyet we tarix saheside japaliq izdinidu. Tengritaghning jenub we shimalida nahiyemu nahiye tekshürüsh élip bérip, Uyghur tarix medeniyitige da'ir qimmetlik asar'etiqiler, qolyazmilar we qedimki buyumlarni toplaydu. Uyghur aptonom rayonluq muzéyning qurulushigha biwasite qatnishidu.

Halbuki, 1958-yilining axirigha kelgende xitay kommunist hökümiti öz chümperdisini qayrip, Uyghur diyarida "Yerlik milletchilikke qarshi heriket" ni bashlaydu. Bu heriketning qurbanliridin birige aylan'ghan yüsüpbeg muxlisi eyni yilliri ili inqilabi jeryanida yétiship chiqqan minglighan Uyghur siyasiy serxilliri bilen ziyaliylarning dehshetlik türde basturulghanliqini tekitleydu.

1959-Yilining aldinqi yérimida "Yerlik milletchilik" qalpiqi bilen zerbe bérilgen yüsüpbeg muxlisi turpan'gha sürgün qilinidu we bu yerdiki emgek lagérida emgekke sélinidu. 1960-Yillardin kéyin Uyghur diyarining weziyiti téximu éghirliship, sowét ittipaqi bilen baghlinishi bolghan a'ililerge nuqtiliq zerbe bérilidu. Yüsüpbeg muxlisi gerche sowét puqrasi bolmisimu, emma uning ayalining ata-anisi 1930-yillarning bashlirida sowét ittipaqi tereptin Uyghur diyarigha köchüp kelgen kishiler bolghachqa uningghimu "Sowét riwiziyonizmchisi" dégen qalpaq kiydürülidu. Wetende turush imkaniyiti qalmighan yüsüpbeg muxlisi axiri sowét ittipaqigha chiqip kétishke mejbur bolidu.

Merhum yüsüpbeg muxlisi sowét ittipaqigha chiqip kétishtin burunqi Uyghur diyarining medeniyet we tarix saheside ötküzgen 10 yildin artuq hayatidin köpligen xatirilerni eslime qilidu. Uning bildürüshiche, 1950-yillarda Uyghur diyarning pütkül sheher-bazarliri bilen yéza-qishlaqlirini aylinip ilmiy tekshürüshte bolghanliqidek bu qimmetlik purset uning hayatida qayta bolmaydu. U bu yillarda Uyghur aptonom rayonluq muzéy bilen penler akadémiyesining qurulushida halqiliq rollarni oynaydu.

(Dawami bar)

Toluq bet