Suyi'istémal qiliniwatqan dolan medeniyiti we “Dolan” nami

Stokholmdin obzorchimiz newbahar teyyarlidi
2023.10.20
dolan-oghaq-bolqa-muqam-resim Dolan déhqan resimliridin bir parche
xjjw.gov.cn

21-Esirge qedem qoyghandin kéyinki 20 yil mabeynide, “Dolan” namining türlük shekil we mezmunlarda xitay hökümitining teshwiqatlirida suyi'istémal qilinip kéliwatqanliqi melum.

“Dolan” namini suyi'istémal qiliwatqan qilmishlarning ichide eng gewdilik bolghanliridin biri, xitayning sichüen ölkisidin kelgen naxshichi lo linning “Dolan” ning xitayche ahang terjimisi bolghan “Dawlang” ni özige texellus qollinip kéliwatqanliqidur. U 1995-yili Uyghur diyarigha köchmen bolup kelgendin kéyin, dolan naxsha-muzikilirigha bolghan heyranu-hewisi sewebidin, bu isimni özige texellus qilip qollan'ghan. Ilgiri anche tonulmighan bu naxshichi, “Dawlang” texellusini qollinip naxsha éytqan, hetta naxsha albomlirini neshr qilghan. Buning bilen, uning hayatida burulush xaraktérlik özgirish yüz bérip, birdinla xitayda dangqi chiqip türlük mukapatlargha érishken we xitay köchmenliri arisida belgilik shan-shereplerge na'il bolghan.

Xitayning mewjut ré'alliqidin élip éytqanda, herqandaq bir xitay naxshichining qisqa waqit ichide naxsha kéchiliklirini uyushturalishi we naxsha albomliri neshr qilduralishining keynide uni qollawatqan küchlük bir qolning barliqini tesewwur qilish qiyin emes. Uyghurlar teripidin “Naxsha oghrisi” dep atalghan wang lobingning oxshimighan zamanda zahir bolghan yene bir nusxisi- “Dawlang” texellusluq bu naxshichining éytqan naxshilirining köp qismi muzikisi Uyghur xelq naxshiliridin oghrilan'ghan, mezmun jehettin kompartiyeni küyleydighan we xitay köchmenlirige meniwi ozuq béridighan mezmunlardiki naxshilardur. Shu sewebtin uning naxshiliri xitay hökümitige yaghdek yaqqan we hökümet tereptin destekke érishken. Uning bir qisim naxshilirigha Uyghurlarning en'eniwiy sazliridin dutar, rawab we temburda chélin'ghan xelq ustiliq bilen muzikiliri kirishtürülgen؛ naxsha tékistliridiki xitayche misralarning arisigha “Salam” (萨拉木) , “Yaxshi” (亚克西) dégendek Uyghurche sözler arilashturulup éytilghan. Buning bilen bu xitay naxshichi naxshilirida xuddi Uyghurlarning yürek sözlirini anglitiwatqandek yaki Uyghurlar bilen xitaylar otturisida medeniyet elchisi boluwatqandek tuyghu bérishke urun'ghan.

Amérikadiki Uyghurshunas derrén baylér ( (Darren Byler ilgiri öz bilogida “Dawlang” texellusluq bu xitay naxshichi heqqide köz qarishini mundaq bayan qilghan idi: “Lolin isimlik xitay naxshichi öz-özini qehriman qilip yaratqan bir shexs. U sirttin közetküchilerge Uyghur medeniyitini közitidighan bir köznek hazirlighandek körünüsh hasil qilghan. Epsus, u Uyghurlarning ichkiy dunyasini xata eks ettürgen. Bu naxshichini küchlük idé'ologiyelik istratégiyeni meqset qilghan déyelmeymiz, emma u xitay hökümitining siyasiy we iqtisadiy pilanlirining biri bolghan xitay köchmenlirini Uyghur diyarigha yötkeshtin ibaret siyasiy chaqiriqqa awaz qoshqan we dewetchilik qilghan dep éytalaymiz. ”

Melumki, neshr hoquqi nuqtisidin yaki milletlerning kolléktip medeniyet mirasigha da'ir xelq'araliq belgilimiler nuqtisidin élip éytqanda, melum bir shexsning melum bir ijtima'iy topluqqa wekillik qilidighan omumiy namni xalighanche özining shexsiy nami süpitide qollinishigha yaki yéniklik bilen istémal qilishigha bolmaydu. “Dolan” nami dolanliqlarning özige xas jughrapiyelik we medeniyet belgisidur. Bu namni Uyghur diyarining dolan dep atalghan jughrapiyelik rayonidiki yerlik xelqler esirlerdin buyan özining yerlik we medeniyet kimliki süpitide qollinip kelgen. Bu nam uzaq tarixtin béri dolanliqlargha rohiy ozuq, ghurur we küch ata qilip kéliwatqan muqeddes namdur. Xitay naxshichi lolinning bu namni özige shexsiy texellus qilip qollinishi, emeliyette Uyghurlargha, bolupmu dolanliqlargha qilghan medeniyet tajawuzchiliqidur. Uning “Dolan” dégen ismini xalighanche suyi'istémal qilishi, yene bir jehettin éytqanda, pütkül Uyghur ijtima'iy topluqining meniwiy dunyasigha qilin'ghan haqaret, siyasiy hoquqliridin mehrum bolghan bir milletning igidarchiliq hoquqigha qilin'ghan talan-tarajdin bashqa nerse emes!

“Dolanlar” dep atilip kéliwatqan kishiler türkümi yerken deryasi we tiznap deryalirining ottura éqinidin bashlap, tarim deryasining mekit, maralbéshi we awat nahiyeliri tewesidiki bostanliqlarghiche bolghan jughrapiyede yashap kelgen yerlik xelqlerni körsitidu. Téximu éniqraq qilip éytqanda, dolanliqlar bügünki künde yerken nahiyesining bir qisim yéza-kentliri, mekit, maralbéshi we awat nahiyelirini merkez qilghan medeniyet belbéghidiki yerlik ahalilerdin terkib tapqan. Dolanlar uzaq muddetlik tarixiy tereqqiyat jeryanida, özlirining özgiche yashash usuli, mewjutluq rohi, eqide-udumliri, örp-aditi, exlaq qa'idiliri shundaqla bedi'iy zoq we éstétik intilishliri mujessemlen'gen dolan meshrep-muqamlirini yaratqan xelq. Dolan medeniyitining muhim terkibiy qismi bolghan dolan meshrep-muqamliri, dolan xelqining medeniyet hayatining öchmes yaldamisidur.

Yerken se'idiye xanliqi dewridin bashlap resmiy sistémilishishqa bashlighan Uyghur kilassik muqam sen'itide, bolupmu yerlik alahidiliki intayin küchlük bolghan dolan meshrep-muqamlirida diniy mezmundiki tékistler we we folklorluq medeniyet amilliri chongqur orun alghan. Bu dewrlerde dolan xelqi özining diniy eqidiliri we qimmet qarashlirini xelq qoshaqliri sheklide muqam tékistlirige sepligen. Halbuki, yéqinqi charek esirdin buyan xitay hökümitining qol tiqishi bilen dolan muqamlirining tékistliri we éytilish shekli jehette bir qisim özgertishler we buzghunchiliqlar yüz bérishke bashlighan.

2000-Yillardin bashlap, xitay hökümiti Uyghur muqam tékistlirige qarita özgertish kirgüzüsh yaki tékistlerdiki islam dini eqidisini ipadileydighan söz-jümlilerni chiqiriwétish qatarliq siyasiy cheklimilerni otturigha qoyghan. Uyghur muqamliri heqqide sistémiliq tetqiqat élip barghan tetqiqatchi néysén layt (Nathan Light) Uyghur muqamlirining nöwette xitayning siyasiy teshwiqatlirigha maslashturulghan halda, eslidiki tékist we küy yiltizidin üzüp tashlan'ghanliqi, siyasiy we étika jehettin atalmish “Toghra” yolgha bashlinip, dindin xaliy “Sotsiyalistik yéngi muqam” yaritish üchün xizmet qilduruluwatqanliqini qattiq tenqid qilghan.

Dolan muqamlirining tékistliri özgertilishtin bashqa yene dawamliq türde uni xitay changchilisi bilen birleshtürüp orundash, qizil naxshilargha qoshup orundash we “Dolan kichik alma ussuli” qatarliq bimene mezmunlar bilen bézesh ehwalliri körülgen. Netijide dolan muqami eslidiki hayatiy küchini yoqitip, meniwiy ehmiyitidin mehrum qilinmaqta.

Tekitleshke tégishlik yene bir mesile shuki, xitay da'iriliri teripidin “Dolan déhqan resimliri” dep atalghan awat nahiyesidiki déhqanlar sizghan resimler xitay hökümitining teshwiqat qoraligha aylandurulmaqta, shundaqla pütünley xitay hökümitining kontrolluqigha élinmaqta. Hökümet déhqanlarni maliye jehettin qollap, qerellik resim kurslirini échip, déhqanlarni milletler ittipaqliqini medhiyeleydighan we xitay dölitining siyasetlirini küyleydighan mezmundiki eserlerni yaritishqa zorlighan. Da'iriler yene déhqan ressamlarni “Térrorluq we diniy ashqunluq” qa qarshi turush mezmunidiki teshwiqatlarni gewdilendürüp sizishqa righbetlendürüp, “Özining yéghida özining göshini qorush” tek qismetke duchar qilmaqta.

“Dolan” namining suyi'istémal qilinishidiki yene bir gewdilik hadise, “Dolan” namining tawarlashturulushi bolmaqta. Xitay da'iriliri dolanliqlarni teshwiqat wasitiliride nahayiti sirliq we perqliq étnik guruppa kishiliri qatarida körsitip, ularni Uyghurlarning ortaq millet gewdisidin ayriwétishke urunmaqta. Shundaqla dolanliqlarning özgiche örp-adet we medeniyitini “Iptida'iy” , “Qalaq” medeniyetler qatarida körgezme qilip, xitay sayahetchilerni jelp qilish arqiliq iqtisadiy payda qazanmaqta. Xitay hökümiti shangxey, jangsu we enxuy ölkiliridin teshkillen'gen “Shinjanggha yardem bérish, sayahetchilik kespidiki üch burjek hemkarliq birleshmisi” qurup, qeshqer, aqsu we xoten wilayiti tewesidiki sayahetchilik kespini asas qilghan istratégiyelik siyasitini dawamliq türde ijra qilmaqta. Awat nahiyeside qurulghan üsti ochuq muzéy sheklide yasalghan “Dolan qebilisi sayahetgahi” buning tipik misalidur. Xitay da'irilirining chüshendürüshiche, “Dolan qebilisi” sayahetgahining qurulush meqsiti dolan medeniyitining milletler ittipaqliqini saqlash, dolan xelqning küresh rohini urghutush jehetlerdiki idiyewiy qimmiti we sotsiyalistik yadroluq medeniyet yaritishtiki rolini toluq qozghap, bu sayahetgahning pütkül jem'iyette yuqiri sewiyediki medeniyet kimlikini berpa qilishtiki yétekchilik nopuzini tiklesh üchün iken.

Dolanliqlarning xitay taratqulirida “Dolan qebilisi” dep istimal qilinishini xitay hökümitining Uyghurlarning étnik pütünlük jehettin parchilash, hetta Uyghurlarning étnik kélip chiqishini burmilashtin ibaret yaman gherizining bir ipadisi dep qarashqa bolidu. Xitay teshwiqatlirida “Dolan qebilisi” ning barliqqa kélishi we ularning bügünki dolanliqlarning ejdadliri ikenlikige a'it bir türküm sirliq riwayet tüsini alghan hékayiler orun alghan.

“Dolan qebilisi” sayahetgahidin körünüsh
“Dolan qebilisi” sayahetgahidin körünüsh
xinhua

Dolanlarning kélip chiqishi heqqide türlük-tümen köz qarashlar mewjut bolup, 19-esirning ikkinchi yérimidin kéyin sherqiy türkistanni ziyaret qilghan bir türküm chet ellik seyyahlar “Dolan” dégen namgha asasen yekün chiqirip, dolanlarni mongghullarning kéyinki ewladliri bolsa kérek, dégen köz qarashlarni otturigha qoyghan. Halbuki, Uyghur alimliridin tilshunas mirsultan osmanof qatarliqlar til we étnografiye jehettin inchike tekshürüsh élip bérip, dolanlarning kélip chiqishini mongghullarning oyrat we doghlat qebilisige yaki qirghizlargha baghlap qoyushtek köz qarashlarning put tirep turalmaydighanliqini, ularning Uyghur millitining muhim bir terkibiy qismi ikenlikini ilmiy usulda körsitip ötken.

Xulase qilghanda, dolanliqlar bashqa yerdin köchüp kelgen yaki ayrim bir étnik gewde bolmastin, belki ezeldinla mushu tupraqta yashap kelgen Uyghurlarning bir terkibiy qismidur. Dolanliqlarning bügün'giche dawamliship kéliwatqan özige xas til adetliri, muqam-meshrepliri, igilik shekli, turmush aditi we eqide-udumlirimu bu nuqtini ispatlap turmaqta.

Xitay hökümitining qollishi bilen sehnige chiqqan we nam chiqarghan xitay sen'etkarlirining “Dolan” namini özining markisigha aylandurup türlük shekillerde suyi'istémal qilishi, bir tereptin xitayning siyasiy teshwiqatigha masliship, xitay köchmenlirini Uyghur diyarigha yerlishishke chaqiriq qilish bolsa؛ yene bir tereptin, Uyghurlarning öz medeniyitige bolghan igidarchiliq hoquqigha tajawuz qilish we Uyghur sen'itining mezmunini püchekleshtürüshni meqset qilghandur. Xitay hökümitining nöwette Uyghur diyarining oxshimighan jughrapiyelik belbaghlirida yiltiz tartqan dolan medeniyiti, derya boyi medeniyiti we lopnur medeniyitini “Uyghurlardin ayrim bir medeniyet topi” süpitide teshwiq qilishining arqisigha Uyghur millitini parchilash, qedimki tarim medeniyitining terkiblirini atalmish “Jungxu'a medeniyiti” ning süzgüchidin ötküzüp, uni kommunist xitayning idé'ologiyesi boyiche sherhleshke urunushtin bashqa nerse emes!

***Bu obzordiki köz qarashlar peqet aptorning özigila xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.