Charlis burton: justin tréduning xitay ziyariti teske toxtaydu

Ixtiyariy muxbirimiz gülshen abduqadir
2016-08-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Kanada uniwérsitétning siyasiy qanun proféssori, béyjingda turushluq kanada elchixanisining sabiq elchisi doktor charlis ortun. 2012-Yili awghust.
Kanada uniwérsitétning siyasiy qanun proféssori, béyjingda turushluq kanada elchixanisining sabiq elchisi doktor charlis ortun. 2012-Yili awghust.
Photo: RFA

Kanada bash ministiri justin trédu, 30-awghust küni xitaygha qaratqan 8 künlük ziyaritining tunji békiti béyjinggha yétip bardi.

70 ‏-Yillarda justin tréduning dadisi pré trédu kanada bash ministiri bolush süpiti bilen xitayni ziyaret qilghan we kanada, xitay diplomatik munasiwetlirige yol achqan bolup, bu bala tréduning aridin 40 yildin artuq waqit ötken bügünki künde, xitayni tunji qétim dölet derijilik ziyaret qilishi bolup hésablinidu.

Kanada metbu'atlirining xewerliridin melum bolushiche, kanada bash ministiri justin trédu, 30-awghusttin, 7-séntebirge qeder xitayda ziyarette bolup, xitay dölet re'isi shi jinping we bash ministir li kéchanglar bilen körüshidu shundaqla xangju shehiride ötküzülidighan sana'etleshken 20 dölet aliy derijilikler uchrishishigha qatnishidu.

Igilinishiche, justin tréduning xitaygha qaratqan bu qétimqi ziyaritide, soda-tijaret, kishilik hoquq, xitay bilen bolghan qicha import we éksportidiki cheklimilerni emeldin qaldurush shundaqla 2 yildin artuq waqittin buyan, jasusluq gumani bilen xitay türmiside yétiwatqan kérin gerrat mesilisi qatarliqlar achquchluq ziyaret témisi bolup hésablinidiken.

Yéqinda xitay terep kanadadin yiligha import qilidighan 2 milyard dollar qimmitidiki qichigha qarita 1-séntebirdin étibaren yéngi belgilimilerni yolgha qoyidighanliqini élan qilip, kanada qicha mehsulati sahesidikilerning naraziliqini qozghighan idi. Qicha kanadadiki 53 ming déhqanning janijan menpe'itige munasiwetlik muhim éksport mehsulati bolup, yillardin buyan xitay kanada omumi qicha miqdarining 40% ini import qilip kelgen idi.

Kanada bash ministiri justin tréduning, dadisi pré trédu échip bergen, xitay bilen bolghan tarixi yéqinchiliqtin paydilinip, xitay bilen apaq-chapaq soda munasiwiti ornatqusi bolsimu, emma xitay bilen kanada otturisida saqliniwatqan bezi mewjut mesililer justin trédu bashchiliqidiki libirallarning béshini aghritip kelmekte.

Kanada bash ministiri justin tréduning xitaygha qaratqan tunji ziyariti bashlinishi bilen, kanada metbu'atlirida, kanada, xitay munasiwetlirige qarita nurghunlighan mulahize maqaliliri élan qilindi. Buning ichide charlis burtonning "Yer shari we mektuplar" gézitide élan qilghan, "Justin tréduning xitay ziyariti teske toxtaydu" serlewhilik maqalisi diqqet qilishqa erziydu.

Charlis burton maqaliside, 90-yillarda sabiq kanada bash ministiri jén kréti'en bashchiliqidiki bir guruppa kishi xitaygha ziyaretke barghanda xitay terep, jén kriti'enning béyjing chinxu'a uniwérsitétida nutuq sözlishige ruxset qilghan bolsimu, emma uning sözini xitay taratqulirida bermigenlikini, emma hazir justin trédugha uniwirsitétlarda we yaki ammiwi sorunlarda sözlesh pursiti bérishi mumkin emeslikini, chünki bügünki xitayda, démokratiye we kishilik hoquq chüshenchiliri gherb lidirliri üchün bir nazuk mesile ikenlikini ilgiri süridu.

Charlis burtonning qarishiche, xitay bilen kanada otturisidiki qicha import we éksportidiki kélishelmeslik, xitay terepning xongkongluq kanadaliqlarning menpe'etini qoghdimasliqi, xitay türmiside yétiwatqan kerrén gerrat mesilisi, xitayning ichki qismidiki kishilik hoquq mesililiri shundaqla kanadaning jenubiy xitay déngizi mesilisidiki meydani qatarliq mesililer sewebidin, justin tréduning xitay ziyaritining ghelibilik bolushi teske toxtaydiken.

Biz justin tréduning xitaygha qaratqan 8 künlük dölet ziyaritige némilerning kölengge chüshürüp turuwatqanliqini bilish meqsitide, bu maqalining aptori charlis burtonni ziyaret qilduq.

Charlis burton, xitay yolgha qoymaqchi boluwatqan qicha import cheklimisining kanada, xitay soda munasiwetlirige shundaqla, erkin tijaretning yolgha qoyulushigha intayin chong tesir yetküzidighanliqi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Xitay hökümiti héchbir sewebsizla séntebirdin étibaren, kanada qichisining xitaygha bolghan éksportini toxtitip qoyush girdabigha söreydighan bir belgilimini yolgha qoyushni otturigha qoyuwatidu. Kanada her yili xitaygha 2 milyard dollarliq qicha éksport qilidu. Xitay otturigha qoyuwatqan kanada éksport qilidighan qicha terkibidiki kéreksiz matériyallar 1% din töwen bolush dégen belgilimining héchqandaq bi'ologiyilik ilmiy asasi yoq. Qicha kanadaning eng chong éksport mehsulatlirining biri. Bu mesile kanadaning xitay bilen bolghan soda munasiwetlirige nahayiti éghir halda dexli terz yetküzidu. Men xitay kanada qichisini öz bazarlirida yaxshi satalmighanliqi üchünla shundaq bir cheklime qoyuwatqan bolushi mumkin dep guman qilimen. Bundaq shara'it astida kanada qandaq qilip xitay bilen erkin soda tijaritini yolgha qoyalaydu we yaxshi bir soda munasiwiti berpa qilalaydu?"

Xelq'ara mesililerdin jenubiy xitay déngizi mesiliside, kanadaning xitayni yaqlimasliqi, justin tréduning xitay ziyaritide ghelibilik bolalmasliqidiki yene bir mesile iken. Bu heqte toxtalghan charlis burton mundaq dédi: "Jenubiy xitay déngizi mesilisi ongayliqche hel bolidighan bir mesile emes, bu shundaqla kanada, xitay munasiwetlirige eng zor tosalghu élip kélidighan mesile. Xitay terep otturigha qoyuwatqan 85% déngiz tewelikining xitaygha mensup ikenlikidin ibaret qarash, xitay 1982-yili imzalighan, birleshken döletler teshkilatining déngiz ‏-okyanlarni bashqurush ehdinamisige xilap, shunga bundaq mesililer mewjut ehwal astida justin tréduning xitay ziyaritidin memnun bolushi natayin."

"Justin tréduning xitay ziyariti teske toxtaydu" namliq maqalining aptori charlis burton maqaliside yene nöwettiki xitay weziyiti heqqide toxtilip, "Bu yerde közni yumup ötüp ketkili bolmaydighan mesililer mewjut. U bolsimu trédu qandaq qilip, xitayda yüz bériwatqan qorqunchluq kishilik hoquq mesilisi, xitayning dunyadiki xeterlik diktator döletlerdin shimaliy koréyedin zimbabüwigiche qollawatqanliqi shundaqla xitayning jenubiy xitay déngizini öz ichige alghan urushqaq kéngeymichi siyasitige qarshi, yuqiri derijidiki iqtisadi kélishim berpa qilalaydu? nöwette bizning bash ministirimiz justin trédu ependi, shérin shéker, exlaq pezilet asas qilin'ghan yéngi bir xitay, kanada iqtisadi munasiwetlirini berpa qilishqa tirishiwatidu, emma shi jinpingning démokratiye we insan heqliri téz poyizi alliqachan istansidin ayrildi. Justin trédu dadisi pi'éri trédudek kona muqamni towlap, kona sharapni yéngi botulkigha qachilashqa tirishmasliqi kérek" dep yazidu.

Justin trédugha hemrah bolup xitaygha barghanlarning ichide, justin tréduning xanimi shundaqla kanadaning 1-xanimi sofi trédu we justin tréduning 7 yashliq qizi ella trédularmu bar.

Justin tréduning xitay ziyariti bashlan'ghan bir peytte, kanada metbu'atlirida xitay türmiside yétiwatqan kerrin gerrat mesilisi köp tekitliniwatqan bolsimu, emma xitay türmiside yétiwatqan hösenjan jélil mesilisini uchritish teske toxtimaqta.

Tepsilatini yuqiridiki anglitishtin anglighaysiler.

Toluq bet