Kungzi institutlirining mewjut bolup turushi so'al peyda qilmaqta

Muxbirimiz irade
2014-12-24
Share
kongzi-mektiwi-yaponiye.JPG Xitayning hazirqi tashqi ishlar ministiri, ilgiriki yaponiyede turushluq bash elchisi wang yi waséda uniwérsitétida kungzi mektipining qurulush murasimida. 2007 Aprél, tokyo. (Munasiwetlik maqalidin élin'ghan)
RFA/Qutluq

Xitay hökümiti bu yil 9-ayda kungzi institutliri qurulghanliqining 10 yilliqini tebriklidi. Bu on yil mabeynide dunyadiki 120 din artuq dölette kungzi institutliri qurulup, san jehettin köpeygen bolsimu, biraq uninggha bolghan ijabiy köz qarash barghanséri azaymaqta. Bolupmu uning akadémiye erkinliki we pikir erkinlikige xilap heriketliri hazir chet'el bilim yurtlirida küchlük inkas qozghawatqan mesililerning biri bopqaldi. Biraq xitay bolsa kungzi institutlirining xitay qanuni boyiche pa'aliyet qiliwatqanliqini ilgiri sürüp, öz heriketlirini qoghdashqa urunmaqta.

Xitay dölet re'isi shi jinping kungzi institutliri qurulghanliqining on yilliqi tebrikliniwatqan mezgilde élan qilghan tebrik sözide, kungzi institutlirining 10 yildin buyan xelq'arada xitay tili we xitay medeniyitini tarqitishta zor netije yaratqanliqini qeyt qilghan idi. Xitay hökümiti 2004-yilidin bashlap kungzi instituti tesis qilip, medeniyet diplomatiyesini yolgha qoyghandin béri, dunyadiki 123 dölet we rayonda 465 kungzi instituti, 713 ottura, bashlan'ghuch mektepte kungzi dersxanisi quruldi. Deslepte, herqaysi xelq'ara uniwérsitétlar bu pikirni qarshi élip, uni öz qoynigha alghan bolsimu, yéqinqi yillardin buyan kungzi institutlirining akadémiye -pikir erkinlikige xilap heriketlerde boluwatqanliqi we hetta uning jasusluq organlirigha aylinip qalghanliqining ashkarilinishi bilen bu institut bilen munasiwetni dawamliq saqlap qélish-yaki qalmasliq mesilisi küchlük munazire peyda qilghan. Buning bilen 2013-yili iyunda "Amérika uniwérsitét proféssorliri uyushmisi" amérikidiki 100 uniwérsitétqa qarita mexsus chaqiriqname élan qilip, ularni kungzi institutliri bilen bolghan alaqisini üzüshke chaqirghan idi. Amérika, firansiye, kanada qatarliq döletleridiki bir qisim uniwérsitétlar, ottura-bashlan'ghuch mektepler kungzi instituti bilen tüzgen kélishimini bikar qildi.

Yéqinda b b s muxbiri kungzi institutining rehbiri xadimliridin biri bolghan shü lin xanimni ziyaret qilip, uningdin kungzi institutlirigha qaritilghan tenqidlerning asasi bar-yoqluqini, bu institutlar qarmiqida chet'elge bérip ders ötüwatqan oqutquchilarning qanchilik pikir erkinliki barliqini sorighan. Bu emeldar gerche özlirige qaritilghan tenqidlerning asassizliqini ilgiri sürsimu, biraq uning muxbirgha bergen jawabliri xitay hökümitining kungzi institutliri üstidiki kontrolluqining qanchilik derijide küchlüklükini ispatlap bergen.

Shü lin xanim ziyaret jeryanida muxbirgha kungzi instituti qarmiqida chet'elge ders ötüshke ewetilgen oqutquchilarning dersxanilarda xuddi bashqa oqutquchilardek néme dégüsi kelse déyeleydighanliqini, ularning bu jehette erkinliki barliqini éytqan. Biraq u yene, her bir oqutquchi xitaygha qaytip kelgendin kéyin ularning barghan dölitide derste néme anglatqanliqini doklat qilidighanliqini, buninggha qarap turup ularning kéyinki oqutquchilarni sepleshte némilerge diqqet qilishi kéreklikini belgilep chiqidighanliqini éytqan. Muxbir shü xanimdin "Amérika uniwérsitét proféssorliri uyushmisi" kungzi institutlirining akadémiye erkinlikige xilapliq qilip, pikir erkinlikini boghushqa urunuwatqanliqini bildürdi. Kanada we bashqa jaylardimu mushundaq pikirler otturigha chiqti. Silerche bu mesile emesmu?" dep sorighan. Shü xanim kungzi institutlirining nurghun mektepler, oqutquchilar, shu jaydiki jem'iyetler, kishiler teripidin qarshi éliniwatqanliqini, qarshi pikirdikilerning az sanliq ikenlikini éytqan. Biraq muxbir uninggha qarshi pikirdikilerning nopuzluq aliy mektepler we nopuzluq organlar ikenlikini eskertkende, shü uninggha "Eyni waqitta ular özliri biz bilen kélishim tüzgen, bikar qilsa özining ishi, biz ularni mejburlimaymiz" dep müjmel jawab bergen.

Xewerde éytilishiche, bu yil yaz kungzi instituti portugaliyediki bir uniwérsitét teripidin uyushturulghan ilmiy muhakime yighinining qollighuchi orunliridin bolghan. Biraq shü xanim bashchiliqidiki hey'et yighin'gha qatnishish üchün portugaliyege yétip barghanda yighin kün tertipi yézilghan kitabchidin bu yighinni qollighuchi orunlarning birining teywendiki bir musteqil jem'iyet ikenlikini we bu yighinda teywen mesilisige alaqidar témilarning barliqini uqup, buninggha qattiq qarshi chiqqan we yighin uyushturghuchi organdin bu témilarni emeldin qaldurushni telep qilip turuwalghan. Axiri nurghun söhbetlerdin kéyin ikki terep kéliship, kitabchining teywen témilirigha a'it témilar yer alghan ikki wariqini yirtiwétish qarar qilin'ghan. Eyni chaghda ilmiy muhakime yighinining bashliqi rogér grétréks bayanat élan qilip, xitay hökümitining musteqil akadémik organlarning pa'aliyetlirige qol tiqishining qobul qilishqa bolmaydighan bir heriketlikini bildürgen.

B b s muxbiri mana bu weqeni eslitip turup, shü xanimdin eyni waqitta néme üchün shundaq qilghanliqini sorighanda, shü xanim pozitsyisini özgertip "U dégen akadémik emes, siyasiy téma. Teywen mesilisi bizning mesilimiz, némishqa siler chet'ellikler u témida sözlishisiler?" dégen we muxbirning özi bilen sözlishish telipini otturigha qoyghanda bu mesilini soraydighanliqini démigenlikini, eger dégen bolsa özining ziyaretni qobul qilmaydighanliqini éytip turuwalghan. Muxbir b b s ning axbaratchiliq qa'idiliri boyiche héchqachan soraydighan so'allarni aldin dep qoyidighan qa'idisi yoqluqini éytqanda, u yene muxbirdin ziyaretning bu qismini öchürüwétishni telep qilghan. B b s ziyaretni toluq bergen we b b s ning esla bundaq telepni qobul qilalmaydighanliqini eskertken. Muxbir derhal so'alni yötkep, undaqta kungzi institutida oquwatqan oqughuchilar oqutquchiliridin teywen musteqilliqi heqqide so'al sorisa, oqutquchilar "Bu dégen xitayning ichki ishi" dep jawab béremdu? dep sorighan. Shü "Héchqandaq oqughuchi bundaq so'al sorap baqmidi. Biz qaytip kelgen oqutquchilardin sorap turimiz. Oqughuchilar silerdin qandaq so'allarni soridi, teywen mesilisi toghriliq so'al soridimu, dep. Ularning hemmisi héchkim bizdin undaq so'al sorap baqmidi, dédi. Beribir biz ewetken oqutquchilarning béridighan jawabimu birla. Ularning hemmisi "Teywen dégen junggoning zémini" deydu. Buningda héchqandaq shübhe yoq" dep jawab bergen.

Shü lin xanimning ziyaret xatirisi özila xelq'aradiki akadémiklerning endishisining orunsiz emeslikini körsitip turatti. Derweqe, téxi bu yil 10-ayda kanadaning toronto rayonluq mektep bashqurush mudiriyet ezaliri bélet tashlap, mutleq yuqiri awaz bilen kungzi institutliri bilen bolghan alaqini üzüsh qarari chiqardi. Yene bu yil 2-ayda, amérikidiki dangliq uniwérsitétlarning biri bolghan pén shtatliq uniwérsitéti "Kungzi instituti" ni taqighanliqini jakarlidi, oxshash waqitta yene, chikago uniwérsitétimu özlirining "Kungzi instituti" gha a'it kélishimini yéngilimaydighanliqini jakarlidi. Yuqiridiki orunlarning hemmisining kungzi institutliri bilen bolghan alaqisini üzüshige bu institutlarning xitay kompartiyisining biwasite kontrolluqi astida bolushi seweb bolghan. Biraq xitay hökümiti bolsa bu xil inkaslargha quliqini yopuruwélip, pul küchige tayinip turup, kungzi institutining mewjutluqini dawam qilmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet